मी आणि माझ्या आठवणी


समर्पण…

ज्यांनी मला जीवन प्रवाह दिलाअसे माझी आई अलुकाबाईबाप कोंडुजी यांच्याशिवाय ज्यांनी मला बालपणापासून घडविलंअसे माझे दादा शामराववहिनी अनुसयादिवंगत दादा देविदासमाझी एकुलती एक मोठी बहीण जनाबाई यांना सदर आत्मकलाकृती समर्पित

मनोगत
मी महावितरण कंपनीच्या नोकरीत असतांना सामाजिक कार्यात झोकून दिल्याबरोबरच लिखाणकाम पण करीत होतोच. काही सामाजिक-धार्मिक पत्रिकांमध्ये अधून-मधून लेख-कथा प्रकाशित होत होत्या. माझ्या घरातील मंडळीना माझा हा छंद माहित असल्याने मी लेखाधिकारी पदावरून निवृत झाल्यावर साहजिकच ‘तुम्ही काहीतरी लिहीत जा…’ असा आग्रह धरला. म्हणून माझी मुलं प्रज्ञाशील, संघशील, करुणा व पत्नी कुसुम यांच्या अतूट प्रेमामुळे ‘मी काहीतरी लिहिलं पाहिजे’ असं मनोमन वाटायला लागलं.
निवृतीनंतरचा काळ म्हणजे भरपूर फावला वेळ ! बर्या च दिवसापासून जीवनातील कथा चितारण्याचा विचार माझ्या मनात रुंजी घालत होत्या. खरोखरच, मी जेव्हा गतस्मृतीच्या पेटार्यालत डोकाऊन पाहिले; तेव्हा मलाही वाटले की माझ्या आयुष्यातील गहिरे अनुभव म्हणजे कादंबरी बनू शकते.
म्हणून दूर-दूर निघून गेलेल्या जीवनाला एकदातरी ओथंबलेल्या डोळ्याने मागे वळून पाहण्याची उत्कंठा मनात निर्माण झाली. मी जे जगलो ते कथेला जोडून सांगितले तर निरस वाटणार नाही; म्हणून एकेक प्रसंग कथेमध्ये गुंफण्याचा प्रयत्नस करत गेलो.
मी यवतमाळला अमोलकचंद कॉलेजमध्ये शिकत असतांना मराठीचे प्राध्यापक, ‘शरद कळणावत सर’ म्हणाले होते की, ‘सारेचजण साहित्यात जगतात; परंतु जे कागदावर उमटवितात ते साहित्यिक ठरतात. आपलं आणि इतरांच जगणं, सभोवतालचं वातावरण, अनुकूल-प्रतिकूल परिस्थिती, तडजोडी, उद्भंवणारा संघर्ष, निरीक्षण, अनुभूती इत्यादी अनेक गोष्टी कलाकृतीच्या रुपात कागदावर रेखाटल्या म्हणजे तो साहित्यिकाच्या रांगेत जाऊन बसतो.’
मी दैन्य आणि दारीद्रयामध्ये जीवन जगत राहिलो असतो, तर मी लिहू शकलो नसतो. कारण ते रोजचेच जीवन झाले असते. ‘रोज मरे त्याला कोण रडे !’ याप्रमाणे जीवनप्रवास सुरु असता. त्याकाळात ज्या परिस्थितीत मी जगत होतो, हे त्या समुहाचं सार्वत्रिक जीवन होतं. सर्वचजण असे जगतात, मग माझ्या जगण्यात असं काय आगळंवेगळं आहे, ते मी लोकांना सांगू…? परंतु त्यावेळचं जगणं आणि आताचं जगणं यामध्ये आमुलाग्र बदल झाल्याने मला ते कागदावर उतरविण्यास प्रेरीत केलं.
पूर्वी माझ्या पायात चप्पल नव्हती, आता घातल्याशिवाय फिरत नाही.
पूर्वी पैजामा, शर्ट घालत होतो, आता सूट, बूट घालतो.
पूर्वी कपड्यांना इस्त्री नव्हती, आता इस्त्रीशिवाय राहत नाही.
पूर्वी खेड्यात कुडामातीचं घर होतं, आता शहरात आलीशान फ्लॅतट आहे.
पूर्वी घरकाम आम्हीच करीत होतो, आता मोलकरणी आहेत.
पूर्वी पाय तुडवत जात होतो, आता स्वत:च्या वाहनाने जातो.
पूर्वी गाडीचे स्वप्न पडत होते, आता प्रत्यक्षात कार चालवितो.
पूर्वी उडानखटोल्याकडे कुतूहलाने पाहत होतो, आता विमानात बसतो.
पूर्वी कुठे फिरत नव्हतो, आता देश-परदेशात पर्यटण करतो.
पूर्वी माती-गोटे, चिखल-शेणाशी सामना होता, आता काहीही नाही.
पूर्वी तंबाखू व घोटभर दारुचा शौक होता, आता चार हात दूर आहे.
पूर्वी कुठलंही पाणी पीत होतो, आता बिसलेरी व मशीनचं पाणी पितो.
पूर्वी उपेक्षीतांचं जीवन जगत होतो, आता सन्मानजनक जीवन जगतो. पूर्वी तुटपूंजी कमाई होती, आता शिल्लक पडेल इतका पगार होता.
पूर्वी अंधारात प्रकाश शोधत होतो, आता झगमगाट असतो.
पूर्वी गर्मीत उकडत होतो, आता पंख्याची शितल हवा खातो.
पूर्वी जमिनीवर झोपत होतो, आता मऊशार गादीवर विसावतो.
पूर्वी घरात शिक्षण नव्हतं, आता शिक्षणाची परंपरा निर्माण झाली.
माझा लहान भाऊ-अज्याप याने डॉक्टर, मुलगी-करुणा हिने इंजिनीयर, मधला मुलगा–संघशील याने डॉक्टर तर मोठा मुलगा-प्रज्ञाशील याने कायद्याची पदवी घेतली. म्हणजेच माझ्या घरात डॉक्टर, वकील, इंजिनीअरसारखी उच्च शैक्षणिक परंपरा डॉ.बाबासाहेब आंबेडकरांच्या संकल्पनेनुसार निर्माण झाली. शिक्षण हे माझ्या जीवनात सर्वांगीण विकासाचं प्रवेशद्वार ठरलं, असं म्हटलं तरी वावगं ठरणार नाही.
ज्यावेळी प्रज्ञाशील यू.पी.एस.सी.स्पर्धा परीक्षा उत्तीर्ण झाला, तेव्हा ‘आय.बी.एन.-लोकमत’ टी.व्ही. चॅनलवर व निरनिराळ्या वर्तमानपत्रात ती बातमी झळकली.
विशेष सांगायचं म्हणजे ही बातमी ‘लोकमत’ वर्तमानपत्राच्या प्रत्येक जिल्ह्याच्या आवृतीमध्ये सविस्तरपणे प्रकाशीत झाली होती. आमच्या गावातील मुले दु्ध विकायला सकाळीच यवतमाळला येत होते. त्यांना ‘लोकमत’ मध्ये ‘चौधरा’ या गावाचा उल्लेख असल्याचे सांगितल्यावर त्यांच्या आनंदाला इतके उधाण आले, की प्रत्येकांनी तो पेपर विकत घेतला आणि सांगायला लागलेत की, ‘आमच्या गावाचा मुलगा कलेक्टर झाला.’ त्यामुळे लोकांचा उर अभिमानाने व गर्वाने भरुन आला होता !
अशा प्रकारचा बदल कसा झाला? हा बदल घडवून आणण्यात कोण-कोणत्या बाबी कारणीभूत ठरल्यात? आजच्या पिढीला ज्या सोयी-सुविधा उपलब्ध झाल्यात, त्या काही त्यांना एकाएकी व आपोआप मिळाल्या नाहीत. त्यामागे मागील पिढीचा त्याग, कष्ट, निर्धार व डॉ. बाबासाहेब आंबेडकराची शिकवण आणि प्रेरणा याचे मोठे पाठबळ आहे. ही बाब आजच्या व येणार्या पिढीला कळणे आवश्यक आहे. तेव्हाच आमचे मोल त्यांना कळेल, असे मला वाटते. हा उद्देश मी लिखाणामागे ठेवला आहे. सागरसाहेबांनी आपल्या शायरीत म्ह्टल्याप्रमाने मलाही इतकेच म्हणायचे आहे की,
‘हमारा दर्द ना बाटो, मगर गुजारीश है |
हमारे दर्द को महसूस कर लिया जाये ||’
म्हणजे माझ्या दु:खात वाटेकरी नाही झालात तरी चालेल, पण त्या दु:खाची जाणीव असू द्या.
आणखी असंही म्हणता येईल की,
‘आमचं दु:ख झेलू नका, पण त्या दु:खाची अवहेलना करू नका…!’
ऐवढेच… माझ्यासाठी खूप आहे…!
आजच्या काही उच्चशिक्षित पिढीचा असा समज होत आहे की, आम्ही आमच्या अंगभूत गुणवत्ता, बुध्दीमत्ता व परिश्रमाच्या जोरावर यश मिळविले आहे. यात डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचा संबंध येतो कुठे? आम्हाला कुठे स्कॉलरशिप व राखीव जागांचा फायदा मिळाला?
खरं म्हणजे ज्या संधी आजच्या पिढीला मुक्तपणे व स्वतंत्रपणे उपभोगता येत आहेत, ज्यामुळे ते मोठमोठ्या पगारावर व पदावर विराजमान झालेले आहेत, तशा संधी त्यांच्या वाडवडीलांना, जातीव्यवस्थेमुळे – आर्थिक हलाखीच्या परिस्थितीत गांजल्याने उपलब्ध झाल्या नव्हत्या. परंतु आंबेडकरी चळवळीच्या प्रखर तेजाने त्यांचा मार्ग प्रकाशमय झाला. त्यांना स्कॉलरशिप मिळाल्याने शिकू शकले. राखीव जागा मिळाल्याने नोकरी व बढती मिळाली. परिणामत: आर्थिक परिस्थिती सुधारली. म्हणून त्यांच्या मुला-बाळांना चांगल्या सोयी-सुविधा मिळाल्या. ही देण केवळ डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचीच आहे. हे मर्म त्यांना कळणे अत्यंत आवश्यक आहे. हाही उद्देश या लिखाणामागे आहे.
जे दु:ख, कष्ट, दैनावस्था पूर्वीच्या पिढीला भोगाव्या लागल्यात, त्या आजच्या पिढीच्या वाट्याला आल्या नाहीत आणि येऊदेखील नयेत, म्हणून तशी कामना ठेवून आमची पिढी धडपडत आहे. परंतु काही अपवाद सोडला तर ते डॉ. बाबासाहेब आंबेडकराचे ऋण मानायला तयार नाहीत. कारण त्यांनी आंबेडकरी साहित्य वाचले नाहीत. आपल्या सामाजिक इतिहासाचा, पूर्वजांच्या परिस्थितीचा व कर्तृत्वाचा मागोवा घेतला नाही. म्हणून त्यांचा असा समज होत आहे. म्हणून त्यांच्या यशोशिखराचा भक्कम रोवलेला पाया त्यांना दिसला पाहिजे, असाही उद्देश या लिखाणामागे आहे.
तसेच प्रत्येकाच्या जीवनात चांगले-वाईट, सुखदायक, दु:खदायक, मनाला चटका लावणारे, हृदयात धडकी भरणारे, हळूवार भावनेने गुंफलेले असे अनेक प्रसंग येत असतात. त्यातून मनुष्य काहीना काहीतरी शिकून पुढील आयुष्याची शिदोरी बांधत असतो. त्याचे हेच अनुभव दुसर्या ला मार्गदर्शक ठरु शकतात. ‘पुढच्यास ठेच मागचा शहाणा !’ हाही उद्देश या लिखाणामागे आहे.
खेड्यातील कमालीचे बकालपण, अस्वछता, रोगराई, व्यसनाधिनता, त्यामुळे कुटूंबाची होणारी वाताहत, ससेहोलपट, भांडण-तंटॆ, कोर्ट-कचेर्याव, पोलिसांकडून होणारी पिळवणूक व मिळणारी अपमानास्पद वागणूक, लोकांमध्ये खोलपर्यंत मुरलेली अंधश्रध्दा, अज्ञान, परंपरेचा पगडा, राजकारण, फुटीरता इत्यादी अनेक बाबींनी जीवनमान दुषित केलेले असते. म्हणून ही वास्तवता लोकांसमोर यावी हा उद्देश सुध्दा या लिखाणामागे आहे.
माझ्या लिखाणात आलेले प्रसंग घरच्या लोकांना काही वेळेला सांगितले असतीलही…! परंतु ते त्रोटक स्वरुपात सांगितले. आता मी ते विस्तृतपणे, खुलून आणि मोकळ्या मनाने चितारले आहेत.
कदाचित जवळचे लोक असाही आरोप करतील, की यातील काही गोष्टी तुम्ही आम्हाला कधी सांगितल्या नव्हत्या. खरं आहे ! माझ्या जीवनाची दोरी पुढे ओढत नेतांना काही नाजूक, हळुवार प्रसंग रस्त्यामध्ये आलेत; काही कळत नकळत चुका घडल्यात; त्या मी मनाच्या कोपर्यायत दडवून ठेवल्या होत्या, जे आता आयुष्याच्या अखेरच्या पर्वात उघड केले आहे.
मी जे काही या कथानकात मांडले, ते जसं घडलं तसंच प्रांजळपणे मांडले ! जसं जगलो, तसंच रेखाटले ! मी त्यात अतिशयोक्ती किंवा कल्पनेची भरारी मारली नाही. फक्त साहित्यिक शब्दाचा साज चढविला. बस एवढंच !
मी आयुष्याच्या आत दडलेले आठवणीचे पानं उलगडून पाहतांना जे कडू-गोड प्रसंग घडलेले दिसले, त्या प्रसंगाला साजेसे संवाद कुठे-कुठे टाकले. तो मुळ संवाद असेल असं मात्र म्हणता येणार नाही. कारण स्मरणशक्तीला कितीही जोर दिला तरी जसेच्या तसे ते संवाद आठवणे कठीण आहे.
मी माझ्या जीवनात बांधलेल्या भाकरीच्या फडक्याची एकेक गाठ सोडून पाहील्यावर, त्यात अनेक जिवाभावातील लोकांचा संदर्भ आला. कुठे नाव प्रकट केले तर कुठे नाही ! त्यांना किंवा त्यांच्या सगे-सोयर्यां ना जर कुठे खटकलेच तर ते मला उदार अंत:करणाने क्षमा करतील, अशी आशा बाळगतो.
माझं हे स्वकथन नोकरी लागेपर्यंतच्या जीवन प्रवासा पुरतं आहे. त्यानंतरच्या वाटचालीचं चित्रण लिखाणात मुद्दाम येऊ दिलं नाही. कारण त्यानंतर मी हळूहळू काटेरी वाटेच्या आवर्तनातून बाहेर पडून माझं जीवनमान सुधारु लागलं होतं. म्हणून मी या लिखाणाला ‘अशा तुडविल्या काटॆरी वाटा’ या शिर्षका पुरतेच मर्यादीत ठेवले आहे.
असं काहिसं कष्टाचं, कधी खचलेलं, कधी उभारलेलं, कधी उत्साहाचं, कधी खुडलेलं, कधी गर्द दु:खाचं तर कधी हळूवार सुखाचं, कधी मंद तर कधी प्रखर तेजाचं, कधी अंधाराने झाकोळलेलं तर कधी प्रकाशाने न्हाऊन निघालेलं, असं गतकाळातलं जीवनचित्र मी आपल्यासमोर उभं केलं.
कधीकधी गतस्मृती आठवून आता मला हसू येतं, पण त्याच कारणासाठी मी त्यावेळी गदगदून रडलो होतो. अशी माझी ‘रडकथा’ आहे. कधी गरिबांच्या मनातील श्रीमंतीत मोहरून गेलो होतो तर कधी श्रीमंतांच्या गरिबीत कोमेजून गेलो होतो.
माझ्या स्वकथनाचा ठेवा जोपासण्यास ज्ञात-अज्ञात अशा ज्यांनी ज्यांनी हातभार लावला, अशा सर्वांचा मी आभारी आहे.
आर.के.जुमळे,
मो.९३२६४५०५०६
पत्ता- ए२-२०५ रामी हेरिटेज, कृषिनगर मुर्तीजापूर रोड, अकोला, ४४४१०४

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Tag Cloud

%d bloggers like this: