मी आणि माझ्या आठवणी


मी निळोण्याला शाळा शिकत असतांना चौथ्या वर्गाच्या पाठ्यपुस्तकात ‘रामाच्या नावाने कोण वाया गेले?’ असा धडा होता. त्यात दगडावर ‘राम’ लिहून पाण्यात सोडला की तो तरंगतो, असे लिहले होते.
त्यादिवशी हा धडा गुरुजी शिकवायला लागले. खरंच, दगड पाण्यावर तरंगतो का? असं अकल्पीत कधी घडतं का? रामाच्या नावात एवढी जादू आहे का? अशा नाना प्रकारच्या प्रश्नावने माझ्या मनात गदारोळ माजवीला होता.
म्हणून हा प्रयोग करुन पाहण्यासाठी माझं मन अधीर झालं होतं.
शाळेत येतांना मधात वाघाडी नदी लागत होती. नदीचे पात्र मोठे होते. तिच्या तिराचा परिसर हिरव्या रंगाच्या झाडाझुडपांनी, नानाविध मखमल रान फुलांनी नटलेला होता.
या तीरावरची करकरी – कोणी कळलावी पण म्हणत, ही वनस्पती शेंड्यावर लाल व खाली पिवळा असा फुलोरा, आमचं चित्त वेधून घेतल्याशिवाय राहत नसे. तसेच हिरव्यागार पानानं लदबलेल्या धामण्याच्या झाडाचे गाभुरलेले आंबट-तूरट बारीक फळे आम्ही चवीने खात होतो.
अवधुतच्या वावरातून नदीत उतरणारा निसरडा रस्ता होता. एखाद्यावेळेस पावसाची सर येऊन गेली की रस्त्यावर घसरण होत होती. मग तोल सावरत झाडाच्या फांद्याना पकडत, पायाच्या बोटाचे नखं जमिनीत रुतवत नदीत उतरावे लागे.
पावसाळ्यात नदीत उतरण्यापूर्वी वरून पुराचे लोंढे येण्याचा अंदाज घेतल्यावरच नदीत उतरत होतो.
पाण्यात पाय टाकला की थंड पाण्याचा स्पर्श सर्वांगाला उत्तेजीत करीत असे. नदीच्या वाहत्या धारेचं थंड पाणी तोंडावर शिंपडून तोंड धुतल्यावर शरीरात आलेला थोडाफार थकवा निघून गेल्यासारखं वाटत असे. हाताच्या ओंजळीने पाणी पिल्यावर तहानेने कासावीस झालेला जीव शांत होवून जायचा. पाण्याची चव खरंच गोड लागायची.
माझी मोठीआई गिरजाबाई, हिला खूप कथा येत. त्या आमिषाने आम्ही तिच्या घरी टेंभुर्णीचे पाने चवडून देत होतो. मग पाने चवडता चवडता एकेक कथा सांगत होती. कधी भुता-खेतांच्या, कधी चकवा-लावडीनीच्या, कधी बहीण-भावाची तर कधी राजा-राणीची तर कधी मजेशीर-गमतीदार…! अशा कितीतरी गोष्टी ती सांगत होती.
तिने सांगितलेली एक मजेशीर गोष्ट माझ्या लक्षात आहे.
एक बुटका नवरा. त्याची बायको पण बुटकी. भारी बह्याड स्वभावाची. तिच्या बह्याडपणाला तो पार वैतागलेला ! एकदा असंच तो तिला म्हणतो,
‘लोकांच्या बायका कशा देवासारख्या राहतात?’ नवर्यादचं असं बोलणं ऎकून ती देवळात जाऊन बसली. तो तिला शोधतांना शेवटी ती देवळात जाऊन बसलेली दिसते. नवरा म्हणतो,
‘येथे कशाला येऊन बसलीस?’
‘तुम्हीच तर म्हणाले होते की देवासारखी राहात जा. म्हणून मी देवळात येऊन देवासारखी बसली. माझं काही चुकलं काय?’
‘अवं, माह्या म्हणण्याचा अर्थ तसा नाही. तू फारच बह्याड आहेस…! लोकांच्या बायका कशा घरं चालवतात? तसं तू आपलं घर का नाही चालवत?’ असं म्हणून तो कामाला निघून जातो.
झालं…! तिने हातात पुराणीची काडी घेतली. ‘चल घरा, चल…’ अशी तोंडाने म्हणत, ती घराला ढोसायला लागली. जसं एखादं ढोर चाललं नाही की त्याला पुराणीने ढोसतात तसं. नवरा घरी आल्यावर पाहतो तर ही घराच्या भिंतीला पुराणीने टोचून टोचून छिद्रे पाडत होती. हे पाहून तो कातावून म्हणतो,
‘हे काय करत आहेस, तू?’
‘तुम्हीच तर म्हणाला होता की लोकांच्या बायका घर चालवतात. म्हणून मीही घराला चालवत आहे.’
‘इचीबहीण इचं आता कायच करावं का?’ अशी इरसाल शिवी त्याच्या तोंडातून बाहेर पडली.
‘जा… लोकांच्या बाया कशा बाजार करुन आणतात? तसा तू पण करून आण…’ असं वैतागून नवरा तिला बाजारात धाडतो.
परत येतांना सर्व बाया वाघाडी नदीचं पाणी पितात. ही सुध्दा पाणी पिते. या बाईच्या मनात येते, ‘किती गोड पाणी आहे या नदीचं ! गुळाच्या चवीसारखं…! माहा नवरा पिला की किती खुश होईल !’ म्हणून ती बुटल्यात भरुन आणलेलं तेल उबडून देते व त्यात पाणी भरून घरी आणते. अशी वाघाडी नदीच्या पाण्याची महिमा होती. हे पाणी जाता-येता आमच्या गावचे तमाम लोक आवडीने पीत.
नदीत कुठे पाण्यात तर कुठे पाण्याच्या वर खडकं दिसायचे. या खडकावर उभे राहून नदीचा परिसर न्याहाळत होतो. खडकाला चिकटलेला चिल्हा कधीकधी आम्हाला घसरुन खाली पाडत असे. रेती पण कुठे पाण्याच्या आत तर कुठे पाण्याच्या वर थर जमा झालेले दिसत. या रेतीत कुठे पाय फसत तर कुठे मऊ मऊ लागत असे.
नदीच्या प्रवाहात थांबून आम्ही पाणी एकमेकांच्या अंगावर उडवीत होतो. कधी भाकरीचा तुकडा पाण्यात टाकला की लहान लहान मासोळ्यांचा थवा धावून यायचा. मग पायाला हळूच स्पर्श करीत; तेव्हा गुदगूल्या होत. आम्ही मग त्यांच्या मागे धाऊन जाण्यात रंगून जात होतो. असं त्या पाण्यात किती खेळावं नं किती नाही, असे होऊन जात असे ! कुठे कुठे संथ वाहणारा, तर कुठे खळखळ आवाज करणारा प्रवाह मनाला भुरळ पाडून जात असे. नदीच्या खालच्या व वरच्या दिशेने दूरवर पाणीच पाणी व दोन्ही काठावरील गर्द झाडी पाहून अनामिक भीतीने आमचा जीव कावरा-बावरा होत असे.
सकाळची शाळा असतांना थंडीने कुडकुडत येऊन नदीत पाय टाकला की पाणी कोमट असल्याचं जाणवत होतं. मग थंडीची भीती मनातून निघून जात होती. त्यावेळी जशा उकडलेल्या पाण्यातून वाफा भांड्याच्या बाहेर पडतात, तशाच वाफा नदीच्या पात्रातून पाण्याच्या बाहेर पडून विहरतांना दिसत. तेव्हा नदीच्या अलौकिक सौंदर्याचं दर्शन होत होतं.
नदीत वार्यारच्या झोताने माना डोलावणार्याू पण पुराच्या पाण्याने न डगमगणार्याा लव्हाळ्या आम्हाला आकर्षीत करुन जात. पोळ्याच्या सणाच्या जवळपास उथळ पाण्यात गवताच्या जातीचे उंचच उंच वाढलेल्या पड्याळाचा घोळका मोठ्या दिमाखाने डोलत असलेले दिसायचे. त्यांचे पांढरेशुभ्र तुरुंबे जणू काही तरूणींच्या बुचड्यात खोवलेले आहेत, असं ते विलोभनीय दृष्य वाटायचं. नदीकाठावर बरेच रानकांद्याचे बुडं कोरफडीच्या झाडासारखे दिसायचे.
दूरवर नदीत टिटवीचं मन उसवून टाकणांर ‘टिटीवऽऽ टिव’ असा आकांत सुरु राहायचा. तिच्या मागे धावायला आम्हाला भारी मजा वाटायची. मग ती तुरुतुरु ओरडत पळायची व जवळ गेल्यावर भुर्रकन उडून जायची.
कावळे व काही पक्षी पाण्यात डुबक्या मारुन आपले अंग धुतांना दिसल्यावर, ‘वाह’ असे शब्द नकळत तोंडातून बाहेर पडत. माणसंच केवळ अंग धुतात असं नव्हे तर पक्षी सुध्दा धुतात हे पाहून आम्हाला अचंबा वाटत होता.
पांढर्यां शुभ्र रंगाचे बगळे, मासे पकडण्यासाठी बराच वेळ एका पायावर एकटक ध्यान लाऊन उभे असलेले दिसले की त्यांच्या ढोंगीपणाला खरोखरच दाद द्यावीशी वाटत असे.
कधीकधी हवेत उडणारे किंवा झाडाच्या फांदीवर बसलेले पक्षी अचानक धनुष्यबाणातून सुटलेल्या तिराप्रमाणे, नदीच्या पाण्यात असा काही सूर मारुन मासे पकडीत की ते पाहून आम्ही थक्क होवून जात होतो.
एखाद्यावेळेस नदीच्या पाण्याच्या काठावर पाणकोंबडी नजरेस पडे. आमची चाहूल लागली की ती झाडीत जाऊन लुप्त होऊन जायची. मग तिचा माग काढत कितीही शोधले तरी दिसायची नाही.
आम्ही मुले चापट दगडाचे चिपोरे पाण्यात असे काही भिरकावत होतो की तो चिपोरा दोन-चार ठिकाणी टुणऽ टू्णऽऽ उड्या मारत जात असे. मग कुणाचा दगड जास्त उड्या मारत दूर जाते, याची शर्यत आमच्यात लागत असे.
असंच, एकदा पावसाळ्याचे दिवसं होते. शाळेत दुपारचा वर्ग चालू होता. काही वेळाने आभाळ भरून आल्याने वर्गात अंधार पसरत चालला होता. आता जबरदस्त पाऊस येईल असंच वाटायला लागलं. सर्वांच्या कपाळावर चिंतेच्या आठ्या उमटायला लागल्या आणि मनात कालवाकालव सुरु झाली. अशी आमची अवस्था पाहून गुरुजींनी वर्ग सोडून दिला. आम्हाला पाऊस सुरु होण्यापूर्वीच लवकर घरी जाण्यास सांगितले.
एरवी एखाद्यावेळेस खूप पाऊस आला किंवा वाघाडी नदीला पूर आला तर गुरुजी आम्हाला आमच्या गावला जाऊ देत नसत. तेव्हा ते शाळेतच आम्हाला रात्रभर थांबायला सांगत. आमच्या घरच्या लोकांना काळजी लागून जायची. कारण त्यांच्यापर्यंत निरोप पाठविण्याची काहीही सोय नव्हती.
अशावेळी गुरुजी बाब्याच्या आईला आमच्यासाठी चूण-भाकर करायला सांगत. बाब्या माझ्या वर्गात शिकायला होता. तो आणि त्याची आई असे दोघेजण निळोण्याला राहत. आमच्या शाळेच्या पाठीमागे त्याची शेती होती. तो ‘भाटी’ जातीचा होता. सहसा या जातीचे लोक शहरामध्ये राहतांना दिसतात. पण बाब्याचं घर खेड्यामध्ये असणं म्हणजे अपवाद वाटत होतं.
कधीकधी नदीला पूर आला असे गुरुजींना वाटले तर ते आमच्या सोबत नदीपर्यंत येत. पुराचं पाणी ओसरण्याचे चिन्ह दिसले की ते तीरावर आम्हाला थांबवून ठेवत. पूर थोडा ओसरल्यावर लहान मुलांना खांद्यावर बसवून किंवा हात धरुन दुसर्या काठावर पोहचवून देत. खरोखरंच, मनाच्या खोल गाभार्यारत रुतून बसलेली गुरुजींची ही अविस्मरणीय आठवण प्रगट झाली की माझं अंत:करण भडभडून आल्याशिवाय राहत नाही.
आम्ही चौधर्या.चे सर्व मुले पाटी-दप्तर घेऊन लगबगीने शाळेच्या बाहेर पडलो. गोटाळ पांदणीने धावत, पळत नदीपर्यंत आलो. वरच्या बाजूला काळेभोर आभाळ दिसत होते. त्यावरून वर जबरदस्त पाणी पडत असावे व पुराचे लोंढे लवकरच वाहत येतील, असा आम्ही कयास बांधला. त्या लोंढ्याचा दुरुनच गडऽऽ गडऽऽ असा आवाज पण येत होता. त्यामुळे आम्हाला भीती वाटायला लागली. लोंढे धडकण्यापूर्वीच नदी ओलांडून जायला पाहिजे; म्हणून जिवांच्या आकांताने सर्व मुलं पाण्यात उतरलो. पलीकडच्या काठावर पोहचतो न पोहचतो तर आमच्या डोळ्यासमोरुन पूराच्या गढूळ पाण्याचे लोंढेच्या लोंढे धडऽधडऽऽ करत वाहत गेले. पाहता पाहता नदी पुराने टम्म फुगून गेली. दोन्ही थड्या भरभरून वाहू लागल्या. एका क्षणात वाढलेलं ते पुराचं अगडबंब पाणीच पाणी पाहून आमची बोबडीच वळली. आम्ही थोडासा जरी उशीर केला असता, तर आमचे काय झाले असते? या कल्पनेने आम्ही भेदरुन गेलो होतो.
आम्ही जरी मनातून घाबरलो, तरी पूर पाहण्यासाठी आमचे पाय थोडावेळ तेथेच थबकले होते. पुराचे ते तांडव, अथांग पाणी, अक्राळविक्राळ रुप छातीत धडकी भरवीत होती. त्या पुरात मोठमोठे उन्मळून पडलेले झाडं, खोडाचे ओंढके, पाला-पाचोळा, काड्या-फांद्या असे काहीबाही वाहून जात होते. मधातच पुराच्या भोवर्या त गिरक्या घेऊन आंतमध्ये गुडूप होत व काही अंतरावरून वर निघून परत वाहायला लागत. नदी पाण्याला कधी आक्रसून घेई तर कधी फुगवत ठेवी. असं ते अवर्णीय व विहंगम दृष्य आम्ही आमच्या डोळ्यात साठवत होतो.
थोड्यावेळाने धाडधाड पाऊस सुरु झाला. ढगांचा गडगडाट व विजांचा कडकडाट सुरु झाला. आम्ही मुलांनी मोठ्या दांड्याच्या-आकोड्याच्या जागोजागी ठिगळं असलेल्या छत्र्या ऊघडून वेगवान वारा आणि बेधुंद पावसाच्या धारा झेलत, रस्ता तुडवत, पाटी-दप्तर हातावरच्या फोडासारखे सांभाळत, मोठ्यामोठ्याने पाय टाकत गावला चालत गेलो.
खरंच, पावसाचे अनेक रुपे आहेत, नाही का? कधी अल्लड बाळासारखा झेपावतो, तर कधी दुष्ट राक्षसारखा बरसतो, तर कधी सुकुमार तरुणीसारखा लचकत, मुरडत रिमझिमतो, तर कधी दानगटासारखा कोसळतो. असं त्याचं त्या त्या वेळी ते ते रुप आपल्याला भावतंदेखील !
कधीकधी श्रावण महिन्यात वेगळाच नजारा पाहायला दिसायचा. आम्हाला बालकविने रचलेली कविता होती.
‘श्रावण मासी, हर्ष मनाशी, हिरवळ दाटे चोहिकडे !
क्षणात येते सरसर शिरवे, क्षणात फिरुनी उन पडे !! असे त्या कवितेचे विलक्षण शब्द होते. खरोखरच, क्षणात पाऊस तर क्षणातच उन्ह पडल्याचे चित्र दिसायचं. त्या उन-पावसाच्या रिमझिमणार्या धारा कलत्या सूर्यप्रकाशात न्हाऊन जरतारी होत जातांना आम्ही हुरळून जात होतो. जणू काही सूर्यकिरणांना हिरव्या शालुने सजवलेलं सृष्टीचं रूप पाहण्याचा अनावर मोह झाला की काय, असं वाटायचं. त्याचवेळी क्षितीजावर अचानक इंद्रधनुष्य उमलतांना सात रंगाचं उधळण केलेलं तोरण प्रकट झालं की ते विलोभनीय दृष्य मनात झळाळतांना उर भरुन यायचं, तर मनाचा गाभारा त्या सोनेरी प्रकाशाने उजळून निघायचं.
निसर्गाचं रुप कसं सतत बदलत असतं ! पहाना, जेव्हा झाडांची पानगळ सुरु होते, वावरांची उलंगवाडी सुरु होते; तेव्हा आमच्या वार्षिक परीक्षा जवळ आल्याची चाहूल लागत होती. मग अंगावरचे केसं भादरलेल्या बोडक्या म्हशीसारखी झाडाची अन् त्या वावराची अवस्था पाहून आमच्या मनात परीक्षेच्या भीतीची अनामीक हुरहूर दाटून यायची. हिरवेगार दिसणार्याु झाडांची पाने एकाएकी पिवळी दिसू लागत. सूर्याच्या तिरपी न अडखडता थेट जमिनीवर येऊन पडत. सूर्य मावळतीला जातांना आकाशात जो केशरी, तांबडा, नारिंगी रंगाचा उत्सव सुरु व्हायचा; तसाच रंग या पानांना आलेला दिसायचा. एकेक पान गळायला सुरु होऊन जमिनीवर नुसता सडा पडू लागायचा. असं ते ठसठसीत दृष्य अंतर्मनात साठवून जायचं. काही दिवसानंतर नवीन पालवी फुटत; तेव्हा जुन्याने नव्यासाठी मार्ग मोकळा केला पाहिजे. हा निसर्ग नियम हे झाडे अव्याहतपणे पाळत असल्याचं लक्षात यायचं.
एखाद्यावेळेस नदीच्या काठावर परसाकडे बसलो की वाहत्या पाण्याची खळखळ पाहत होतो. त्यावेळेस नदीच्या पाण्यात लहान लहान दगडं फेकत होतो. कुठे आवाज कमी येतो, कुठे जास्त येतो, त्यावरुन कुठे खोल, कुठे उथळ पाणी आहे, याचा अंदाज घेण्याच्या खेळात आम्ही उगीच वेळ घालवित होतो.
एक दिवस असाच खेळात रमलो असतांना एकदम गुरुजी शिकवत असलेल्या त्या धड्याची आठवण जागी झाली. दगडावर ‘राम’ लिहून पाण्यात फेकून पाहण्याच्या उर्मीने उचल खाल्ली.
मी जवळचा लहानसा एक चापट दगड उचलला. त्यावर ‘राम’ अक्षर लिहीले व खोल पाण्यात फेकला. मला वाटलं, आता चमत्कार होईल व दगड तरंगेल. म्हणून मी उत्कंठतेने डोळे फाड-फाडून, त्याकडे पाहू लागलो. पण तो दगड पाण्यात काही तरंगला नाही, तर पटकन बुडाला !
मी आणखी एक दगड घेतला. त्यावर ‘राम’ लिहीले व दुसरीकडे पाण्यात फेकला. पण तोही दगड बुडाला. असा प्रयोग मी पुन:पुन्हा करुन पाहिला. पण कोणताही दगड काही केल्या पाण्यावर तरंगल्याचं मला आढळलं नाही. माझे रामाच्या नावाचे दगडं फेकण्याचे सारे परिश्रम वाया गेले. पण ‘रामाच्या नावाने कोण वाया गेले?’ याचा मला काहीही अर्थबोध झाला नाही. तेव्हा त्या धड्यात काही ‘राम’ नाही हे माझ्या लक्षात येऊ लागलं. पुस्तकात असं खोटं-नाटं लिहून लहानग्या मुलांच्या डोक्यात अशा प्रकारची अंधश्रध्दा का भरतात, कुणास ठाऊक? याचं मला आश्चर्य वाटत होतं.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Tag Cloud

%d bloggers like this: