मी आणि माझ्या आठवणी


अशी म्हण आहे की, ‘बामणाच्या घरी लेवणं, कुणब्याच्या घरी दाणं तर महार, मांगाच्या घरी गाणं !’ स्वत:च्या कलाकृतीतून जीवनातील आनंद फुलविण्याचं उपजत कौशल्य या महार-मांग समाजाजवळ होतं. मांगा-महाराच्या जातीला संगीत कलेचा मोहक सुगंध होता. या जातीत जन्माला आलेल्या माणसाच्या नसानसात संगीतकला भिणलेली होती. त्यामुळे ह्या जाती म्हणजे लोककला व कलावंताची खाण होती, असेही म्हणता येईल.
खेळ, साहित्य, संगीत, गायन, नृत्य, नाट्य, चित्र, मूर्तीकाम, भाषण-व्याख्यान अशा कितीतरी कला आहेत. त्यापैकी एक ना एक कुणाला तरी अवगत असतेच. जगात दु:ख आहे, पण ती सुसह्य होण्यासाठी कला देखील आहे. त्याशिवाय जगणारा माणूस विरळाच असेल, नाही का?
आमच्या घरात पण कलाकार लोक होते. बाबाला तमाशाचा नाद होता. त्याने लोककलेचा वसा घेतला होता. देवदासदादा सुमधुर बासरी वाजवून आजूबाजूचा परिसर बेधुंद करून टाकायचा. त्याला पेटी-फिड्डल वाजवण्याचा पण शौक होता. शामरावदादा तर पेटी-फिड्डलच नाहीतर कव्वाली व गाणे सुध्दा अस्खलीत म्हणायचा. दादाचा आवाज पहाडी व काळजाला पाझर फोडणारा होता.
मला व अज्यापला मात्र यापैकी कोणतीही कला अवगत नव्हती. कारण आम्ही दोघेही शिक्षणात रमलो होतो. त्यामुळे आम्ही संगीतकलेपासून कोसो दूर राहिलो. मला बासरी शिकायची फार इच्छा होती; पण साधलं नाही ! असं जरी असलं तरी आम्हाला विद्येची कला मात्र तेवढी अवगत होती.
दादा, प्रसिद्ध कव्वालीकार ‘नागोराव पाटनकर’ यांचा शिष्य व निस्सीम चाहता होता.
कव्वालीच्या बाबतीत मी वाचलं होतं की कव्वाली हा शब्द उर्दू भाषेतून आला आहे. ‘कव्वा’ म्हणजे अल्लाचं गुणगान करणं. अशा गायकाला कव्वाल म्हणत. आंबेडकरी विचारधारेत देवाचं गुणगान करणं बसत नाही. म्हणून त्याऐवजी बाबासाहेबांचे गुणगान कव्वालीत होत होतं.
आमच्या गावात भजन मंडळ होतं. दादाशिवाय, नामदेव, रामधन, किसन, उध्दव, लक्ष्मण असे बरोबरीच्या वयाचे लोक भजन मंडळात होते.
दादाला गावातील लोक ‘मास्तर’ किंवा ‘पेटकर’ म्हणत. गावात त्याची शिक्षकासारखी भूमिका असायची म्हणून मास्तर आणि पेटी वाजवायचा म्हणून पेटकर ! त्याच्याच नावाने भजन मंडळ ओळखल्या जात होतं. त्यांच्या भजनात नेहमीच नागोराव पाटनकरांची कव्वाली, शेरशायरी, तसेच कवी राजानंद गडपायले यांच्या गितांचा भरपूर समावेश असायचा. दादा कव्वाली व गिते छान गात होता.
‘थांबारे… दलितांनो,
असा निष्टूर करुनिया बेत,
नका रे… उचलू भिमाचे प्रेत !’ या कारुण्याने ओतप्रोत भरलेल्या गाण्याने लोकांच्या डोळ्याला अक्षरश: पाणी येत असे.
नामदेव व रामधन हे दोघे आळीपाळीने तबला वाजवीत. नामदेव तबल्याशिवाय कव्वाली व गाणे म्हणत होता. कुणीतरी झांज वाजवत होते. बाकी लोक टाळ व चिपळ्या वाजवीत. मूळ गायकाने एक पद म्हटले की तेच पद एकसाथ सर्वजण म्हणत. त्यामुळे ते गाणे काळजाला जाऊन भिडत असे.
त्यांचे भजन मंडळ आजूबाजूच्या खेड्यापाड्यात जबरदस्त गाजले होते. त्यांच्या भजनात आंबेडकर चळवळीतील जागृती गितांचा, भीम व बुध्द गितांचा भरपूर समावेश असायचा. त्यांच्या भजनाने मनाला खरोखरच चटका लागून जायचा. खेड्यातील लोकांना तेच एक मनोरंजनाचे व जागृतीचे साधन होते. बुध्द-भिमांचे विचार, त्यांचे कार्य व कर्तृत्व, त्यांचा आदर्श त्या गितांतून प्रकट होत असे. त्यांच्या खणखणीत आवाजातील सूर व संगीताचा साज सर्वत्र निनादत राहायचा.
आणखी भारी गावाचा आंधळा माणूस आमच्या गावाला कधीकधी यायचा. त्याला कुंडलिक बुवा म्हणायचे. तो उत्कृष्ट पेटी वाजवायचा व गाणे पण छान म्हणायचा. त्याच्या गुणाकडे पाहून मला मोठं कौतुक वाटायचं.
त्यावेळी लग्नकार्य रात्रीला लागत असे. लोकांच्या जेवणाच्या पंगती उठल्या की लगेच भजनाची तयारी सुरु व्हायची. भजनं ऎकण्यासाठी लोक लग्नमांडवात जमायचे. खेड्यात सोयीअभावी लग्नाला आलेल्या सर्व लोकांची झोपण्याची व्यवस्था करणे थोडेच शक्य होते? म्हणून ते भजनं ऎकण्यासाठी रात्रभर जागे राहत. मुलं-बाळं, म्हातारे-कोतारे तेथेच पाय दुमडून आडवे होत.
कोणीकोणी लग्नात लॉउडस्पिकर लावत. तेव्हा गावातले काही लोक घरुनच गाणे ऎकत. त्यांच्या वाद्याच्या व आवाजाच्या स्वरांनी सारं आसमंत पुलकित होवून जात असे. अशावेळी त्यांच्या मनात आनंदाची पहाट उगवली नसेल, तरच नवल !
मी सुध्दा त्यांच्या भजनाच्या गाण्यांनी भारावून जात होतो. त्यामुळे मला गिते रचण्याची प्रेरणा मिळायची. तसा मी एकांतात बसून प्रयत्नल करुन पाहत होतो. एका वहीत लिहून काढले होते. परंतु जमले की नाही, तेही कळत नव्हते. कारण ते कोणाला दाखविण्याची हिंमत होत नव्हती. कदाचित चुकले तर…? म्हणून भीती वाटत होती. नंतर ती वही कुठे गेली कुणास माहीत?
माझ्या मोठ्याआईचा मुलगा, तुळशीराम ह्याने त्याची लहान बहीण, जमुणाबाईचा धुमधडाक्याने लग्नाचा सोहळा केला होता. त्याने भाड्याने यवतमाळवरुन बैलबंडीवर जनरेटर व लॉउडस्पिकर आणला होता. लग्नमंडपात व बाहेर ट्युबलाईटच्या प्रकाशाचा झगमगाट पसरला होता. त्यावेळी आम्ही पोरं अशी सुंदर रोषणाई पहिल्यांदाच पाहत असल्याने आनंदाने उड्या मारत होतो.
लॉउडस्पिकरच्या भोंग्याचा मोठा आवाज आणि भीम-बुध्दांच्या गाण्यांचा सुमधूर साजाने संपूर्ण गाव खडबडून जागे झाल्यासारखे वाटत होतं.
त्यावेळी काळ्या रंगाचे तावे होते. त्यावर सुई ठेवून तवा फिरला की भोंग्यातून गाणी उमटत. ते पाहून आम्हाला नवल वाटत होते.
‘तब मानव तू मुखसे बोल… बुध्दम शरणम गच्छामी’ हे अंगुलीमान सिनेमाचे गाणं त्यावेळी खूप गाजलं होतं. हा सिनेमा यवतमाळला लागला होता, तेव्हा शामरावदादा गावातील लोकांना पाहण्यासाठी घेऊन गेला होता. आम्ही पण घरातले सर्वजण गेलो होतो.
लॉउडस्पिकरवर त्याकाळी आणखी लागणारे गाणे म्हणजे –
‘भीमरायाने सोडीयले गाव. पहा मरणाने साधीयला डाव रे…!’
‘होता तो भिम माझा, कोहिनूर भारताचा, बुध्दाचा मार्ग त्याने दाविला तारणाचा…!’
‘क्रांतीविर महापुरुष जन्मा आले धरतीवर, भीमराव आंबेडकर, धन्य ते भीमराव आंबेडकर.’
‘हे खरंच आहे खरं, भीमराव आंबेडकर… बाबासाहेब आंबेडकर… नाव हे गाजतय हो जगभर.’
‘जरी संकटाची काळरात्र होती, तरी भिमराया तुझी साथ होती…’
असे कितीतरी सदाबहर बुद्ध-भीम गितं माझ्या मनात रुंजी घालत असत.
आणखी सांगायचं म्हणजे या लग्नात मोठी गंमतच झाली होती. जमुणाबाईला हिवरा-दरणे या गावाला दिलं होतं. तिच्या लग्नाची कलती वरात रात्रीला बैलगाड्या, दमण्या, रेंग्या घेऊन निघाली. मी पण एका गाडीत बसलो. किर्र काळोखाच्या जंगलातून, झाडाझुडपातून, नदीनाल्याने आमच्या बैलगाड्या चाकांचा खडखडात करीत, अंधार चिरत जात होत्या. अशावेळी धुरकर्याआने सांगितले की नाल्याच्या काठावर वाघ बसून आहे. त्याचे डोळे टॉर्चचा लाईट लागल्यासारखे चमकत होते. मी तर भीतीने अर्धामेला झालो होतो. तेथून काही दूर आमची गाडी निघून गेल्यावर जीवात जीव आल्यासारखे वाटले. अशा भीतीदायक वातावरणात आमचा प्रवास सुरु होता.
त्यावेळी तहानेने तोंड सुकून आले होते. उन्हाळ्याचे दिवसं असल्याने खेड्यात पाण्याचे फार दुर्भिक्ष राहत होते. पाणी कुठे प्यायला मिळेल काय, याची चिंता लागली होती. रस्त्यात असंच एक खेडं लागलं. गावाच्या कोपर्याेतील एका झोपडीच्या बाहेर अंगणात पाण्याने भरलेला माठ ठेवला होता. आम्ही गाडीतून खाली उतरून त्या झोपडीजवळ गेलो.
‘कोण आहेरे… माह्या नातरांनो…’ असा त्या झोपडीतून आजीबाईचा आवाज आला.
आमच्या सोबत तुळशीरामदादाचा चुलत भाऊ, हरीभाऊ होता. तो मोठा गमत्या होता.
‘थांबा रे… आजी लय चांगली आहे. ती सगळ्यांना पाणी पाजते. गडबड करु नका. धीर धरा.’ असं म्हणून तो तिला हरभर्याीच्या झाडावर चढवीत होता. खरंच, त्याच्या गोड-गोड बोलण्याने तिच्यावर काय जादू झाली, माहित नाही ! पण मडक्यातलं पाणी संपेपर्यंत तिने सर्वांची तहान भागवली.
सकाळी सूर्य उगवल्यावर आम्ही हिवर्यारला पोहोचलो. हे गाव वर्धा नदीच्या काठावर असल्याने मी मुलांसोबत मस्त नदीच्या पाण्यात सचैल पोहत होतो. या गावाला बाभळीचे झाडं इतक्या मोठ्या प्रमाणात असल्याचे, मी पहिल्यांदाच पाहत होतो.
नदीच्या काठावर सिंदीचे झाडं होते. त्याचे दोन पाने तोडून एकावर एक ठेऊन पिपाणी बनवत होतो. ती वाजवत वाजवत लगीनघरी जात होतो. माझ्यासारखे आणखी काही पोरं तसेच करायचे. जिकडून तिकडून येणारा तोच-तोच आवाज ऐकून लोक कंटाळून जात. मग ते आमच्यावर खेकसत.
उंच झाडाला लागलेल्या सिंदोडेचे पिवळे-पिवळे घोस पाहून आमचं मन तिकडे खेचल्या जात होतं. पण झाडाजवळ जाणे म्हणजे मारक्या बैलाजवळ जाण्यासारखंच कठीण काम होतं. कारण सिंदीचे अणकु्चीदार टोकं असलेले पाने व बाभळीचे मोठ्ठाले काटे – गुरांच्या कोठ्यातील गव्हाणात ठाण मांडून बसलेला कुत्रा जसा ढोरांना गवत खाऊ देत नाही व स्वत:ही खात नाही – तसेच हे पाने व काटे आमची वाट अडवून बसले होते. तरीही हिंमतीने तिथपर्यंत जाऊन दगडाने पिकलेले फळं पाडून आम्ही खात होतो.
म्हणूनच संत कबीराने या झाडाची उपमा देऊन समाजातील उंच पदावर पोहचलेल्या माणसांबद्दल चपखलपणे लिहिलं असावं.
‘बडा हुवा तो क्या हुवा, जैसे पेड खजूर !
पंछिको तो छाया नही, फल लागे अतीदूर !!
बाबा तमाशात उत्कृष्ट ढोलक वाजवायचा. गळ्यामध्ये ढोलक अडकवून दोन्ही हाताच्या बोटाने वाजवत होता. हाताच्या करंगळीला व अंगठ्याच्या जवळच्या तर्जनीला बारीक काडी बांधून एखाद्या सिनेमाच्या तमाशात जशी ढोलकी टन्… टन्… आवाज करत असते, तसाच आवाज बाबाच्या ढोलकीतून येत होता. मग त्याच्या ढोलकीचा सुरेल व मोहक आवाज माझ्या कानात बर्याकच वेळपर्यंत घुमत राहायचा. घरातला बाबा आणि तमाशात गळ्यात ढोलकं अडकवलेला बाबा, असे दोन वेगवेगळे रूपं पाहून मी अचंबित होत होतो.
खरं म्हणजे बाबाने तमाशात काम करु नये, ढोलक वाजवू नये, असेच माझ्या आईला व घरच्यांना वाटत असे. मामा व मोठीआई त्यामुळेच बाबाचा तिरस्कार करीत होते. माझ्या मनात मात्र तमाशातील ती रंजक कला ठसून गेली होती.
ढोलक वाजविणे ही सुध्दा कलाच आहे. मग तो तमाशातला असो की सिनेमातला ! कलेच्या दृष्टीकोनातून त्याकडे समाजाने पाहायला पाहिजे होतं. पण बदललेल्या वैचारिक वातावरणात समाजाचा दृष्टीकोन पण बदलला होता.
असे म्हणतात की, सुख-दु:खाचे प्रतिबिंब सहजपणे कलेत उमटत असतात. कला ही मानवी जीवनाचा अविष्कारच नाही तर ती आपल्या सांस्कृतीक जीवनाचा अविभाज्य हिस्सा आहे. ही गोष्ट त्यावेळी कुणाच्या लक्षात येत नव्हती.
तमाशाच्या फडात आमच्या गावाचा अभिमन, हा नाच्याचं काम करायचा. त्याला ‘अभ्या’ म्हणत. तो मेकअप करून लुगडं नेसायचा, तेव्हा एखाद्या बाईसारखा हुबेहूब दिसायचा. स्त्रियांमधील नाजूकता व सुकूमारता त्याच्यामध्ये उठून दिसत असे. पायाला घुंगरू बांधून नाचायचा, तेव्हा त्याच्या घुंगराच्या स्वरांनी सारा परिसर उन्मादक झाल्यासारखे वाटायचे, तर प्रेक्षकांच्या चेहर्या वर उत्साहाचे भाव तरळू लागल्याचे चित्र उमटत असे.
माझा मोठेबाबा चोणकं वाजवायचा. तोच गवळण मधील मावशी बनून सोंग काढायचा.
हा तमाशा सुगीच्या काळात गावोगावी किंवा यात्रा-जत्रेला जात असत. त्यावेळी कास्तकार व मजुरांच्या हातात पैसा खुळखूळत असल्याने तमाशात चांगली कमाई होत होती.
बाहेर गावी जाण्यापूर्वी गावातच तमाशाचा रंगीत तालीम म्हणून एक प्रयोग करीत. हा प्रयोग सहसा महादेवच्या अंगणात रात्रभर चालायचा. कारण तेथे लोकांना बसायला भरपूर जागा होती. गावातले तमाशाची रुची असणारे लोक पाहायला येत. आम्ही मुलं पण हौसेने पाहायला जात होतो.
त्यातील नाच्याचा वेधक नृत्याचा अविष्कार, त्यांची प्रसन्न भावमुद्रा, पेहरावातील आकर्षक रंगसंगती, शृंगार व ढोलकी, चोणकं, टाळ यांचा मनोवेधक आवाज मनाला भुरळ पाडीत असे.
इतीहासात डोकाऊन पाहिलं असता अशी माहिती मिळाली की मुस्लिम सैनिकांच्या मनोरंजनासाठी गावकुसाबाहेरच्या लोककलावंताचे फड निर्माण केले गेले. म्हणूनच तमाशात गावकुसाबाहेर राहणारे महार, मांग या हिंदू धर्मातील जातीतील कलावंत मोठ्याप्रमाणात काम करीत. तमाशात बाईला नाचवित नसत, तर एखादा देखणा, मिसरुड न फुटलेल्या तरुणाला नाचवित असत.
तसा तमाशाकडे पाहण्याचा समाजाचा हीन दृष्टीकोन होता. कारण सगळे तमासगीर हे अस्पृ्श्य जातीतून जन्माला आले होते. म्हणून ज्यांचे जगणे अस्पृ्श्य, त्यांची कला पण अस्पृ्श्य ! ऐवढेच नव्हेतर या समाजातील बाईच्या वेषात नाचणार्या ला तुच्छ भाषेत ‘नाच्या’ म्हणत. परंतु उच्चवर्णीय नाचणार्या‍ माणसाला सभ्य भाषेत ‘गंधर्व’ म्हणत, असे मी ऐकले होते.
मी पाहिलं की तमाशातलं गाणं, वादन, नृत्य, विनोद, कथासार खेड्यातील लोकांचं रंजन करणारं होतं. त्याकाळी खेड्यात करमणुकीचे साधनं नव्हते. हे लोक ती पोकळी भरून काढत. ते कंटाळलेल्या जीवाला विरंगुळा देत. थकल्या-भागलेल्या अडाणी व गरीब लोकांचे दु:ख विसरुन हसवत ठेवत. त्यावेळी कोणतीही यात्रा-जत्रा तमाशाशिवाय भरुच शकत नव्हती.
तमाशात गण, गवळण, लावणी, सवाल जवाब आणि वग असायचं. वगातील सोंगाड्या प्रेक्षकांचं ताण घालवण्याचे, विरंगुळा देण्याचे, करमणूक करण्याचं कार्य करायचा. तो ठसकेबाज व बोलण्यात इरसाल असायचा.
पुरुषी धाटणीचा, तोच तोचपणामुळे अभ्या नाच्यात आता रस उरलेला दिसत नव्हता. त्यामुळे तमाशाला उतरती कळा लागली होती. एवढ्यात एकेदिवशी साक्षात स्त्री नाचनारीन आमच्या गावात अवतरली. तिचं नाव होतं कवतिकी. गावातल्याच कलावंतांना घेऊन तिने फड उभा केला. तिचं मेकअप नंतरचं देखणं आणि उभारलेलं स्त्रीपण पाहून सारेच स्तंभित झाले होते. तरुण कलावंताना तर तिने वेडच लावलं होतं. ते तिच्या मागेमागे चावटपणे गोंडा घोळत. एवढं मात्र खरं, तिच्या स्त्रिपणामुळे तमाशाला आणखीनच ठसठशीतपणा व जिवंतपणा आला होता. परंतु हाही तमाशा बदलत्या वैचारिक वातावरणामुळे जास्त दिवस टिकला नाही.
दिवाळीत गायी खेळत, त्यादिवसापासून दादा व त्याचे साथीदार दिवसभर गावात घरोघरी नाच-गाण्याचा उत्सव करुन वावरातलं पीक-पाणी काढण्यात शिणून गेलेल्या कष्टकरी लोकांचं मस्त मनोरंजन करीत. दिवाळीतले दोन-चार दिवसं उत्साहाने आणि चैतन्याने ओथंबून गेल्या सारखे वाटत. कधीकधी आजूबाजूच्या गावाला पण दौरा करुन येत.
खेड्यातील सांस्कृतिक कार्यक्रमामध्ये आणखी रात्रभर चालणारा लोकनृत्याचा प्रकार म्हणजे दंडार. त्यात दोन चमू समोरासमोर ठाकत. त्यांच्यात एक-दोनजण तरी बायांसारखं लुगडं किंवा साडी नेसून दंडारीत रंग भरीत. त्यामुळे बाया-माणसांचा संमिश्र, बिनधास्त वाटणारा नाच वेगळ्याच दुनियेत घेऊन जाणारा वाटत होता. टिपर्याय व बासरी-डफड्यांच्या सुंदर तालावर नाचणार्यांाचे पाय तालबध्दरित्या थिरकत, तेव्हा आनंदाची भरती येऊन, मन बेभान होवून पाखरासारखं वार्याावर उडत आहे की काय, असं वाटायचं. एक चमू टिपर्याय वाजवत, नाचत नाचत व गाणे म्हणत पुढे जात; तर दुसरा त्याचवेळी मागे जात. मग एक चमू पुढे तर दुसरा मागे…! असा तो दंडारीचा खेळ सकाळपर्यंत चालायचा.
त्यात मधा-मधात नकला व जादूच्या खेळाचा अंतर्भाव असायचा. बाबा जादूच्या खेळामध्ये सुध्दा तरबेज होता. तो तोंडातून कागदाची लांबलचक पट्टी दोन्ही हाताने ओढून काढायचा; तेव्हा प्रेक्षक तोंडात बोटं घालायचे. दादा पण या दंडारीत भाग घेऊन तालबद्द नाचायचा. हा दंडारीचा लोकनृत्याचा प्रकार फारच रंजक वाटत होता.
अशा कलांकारांची खाण आमच्या कुटुंबांत वसलेली पाहून माझं मन गर्वाने मोहरुन जात असे.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Tag Cloud

%d bloggers like this: