मी आणि माझ्या आठवणी


मी पट्टी घेऊन सायकलने यवतमाळला जात होतो. त्यासाठी मला रोजच संध्याकाळ होत होती. रस्त्यात अंधार दाटून यायचा. अंधारात मग झांबलत झांबलत जावे लागत होते. वाघाडी नदी जवळ आली की माझ्या काळजात धडकी भरायची. या नदीबाबत ऐकलेल्या दंतकथा, तिच्या काठावरची मसणवटी, खालच्या बाजूचा खोल डोह, चकव्याची गोष्ट हे सारं आठवलं की माझ्या अंगावर सरसरून काटे उभे राहत. जगायचं असेल तर संघर्षातून जावेच लागेल, याची मला पूर्ण जाणीव होती. त्यामुळे त्या गोष्टीकडे कानाडोळा करण्याशिवाय दुसरा मार्गच नव्हता.
या नदीबाबत अनेक आठवणी जुळल्या होत्या. त्या ताज्या होत-होत घडलेल्या घटनांचा एक-एक पदर उकलत जात होता. उन्हाळ्यात नद्या, नाले पार सुकून जायच्या. कोरड्याठक पडत. परंतु वाघाडी नदीच्या आजनाच्या व सागाच्या डोहात मात्र पाणी साचलेले असायचं. तेव्हा आम्ही मुले तासनतास त्या डोहात माशासारखे सुळसुळ पोहत राहायचो. डोबरयातील पाणी ढवळून गढूळ केल्यावर मासोळ्या पाण्याच्यावर तोंड काढीत. मग त्यांना ओंजळीने रेतीवर फेकल्यावर टणांण…टण उड्या मारत तडफडत. मग फडक्यात बांधून घरी नेत होतो. नदीकाठी मोहळ दिसलं की झाडून खात होतो.
आता या नदीवर धरण होणार असल्याच्या चर्चा गावात जोरात सुरु झाल्या होत्या. यवतमाळ शहरात पिण्याच्या पाण्याची नळ योजना नसल्याने टंचाई होती. आम्ही शहरात गेलो, की हॉटेलवाले काही खाल्ल्याशिवाय पाणी देत नसत. म्हणून नदीचे पाणी शहरवासीय लोकांना पाजणार होते. एकदा मी सावरगड गावाला रेशनचे धान्य आणण्यासाठी गेलो होतो. तेव्हा नदीकाठावरच्या तुकारामकाकाच्या शेतात बोअरींगची मशीन होती. ती मशीन धाडधाड आवाज करीत जमिनीतून लोड्यासारखे लांबुळके गुळगुळीत दगडं काढीत. याच ठिकाणी धरणाचा बांध बांधून नदीचे पाणी अडविले जाणार होते. म्हणून दगडाची तपासणी करीत असल्याचे सांगत होते.
त्यानंतर काही दिवसांनी प्रत्यक्ष धरणाचं काम सुरु झालं. जमीन खोदून दगडंमाती काढणारे अजस्त्र मशीन तेथे धडधडत होते. मातीगोटे वाहून नेणार्याड ट्रक़च्या ताफ्याचे ताफे तेथे दिसत होते. दगडमातीचे काम करणार्यान मजूरांची यात्राच जणू काही तेथे भरली होती. त्यांच्या झोपड्यांचं गावच तेथे वसले होते. आता जोरात कामाला सुरुवात झाली होती. पाणी अडविल्याने या परिसरात जिकडे तिकडे समुद्रासारखे अथांग पाणी दिसणार होते. निळोणा गाव पूर्ण पाण्यात बुडणार होते.
या नदीचा पूर्णत: कायापालट होणार होता. त्याचा चेहरा-मोहरा पार बदलून जाणार होता. यापुढे नदीला आलेला पूर, त्यातून वाहत जाणारा पालापाचोळा, झाडाच्या तुटलेल्या फांद्या, लाकडाचे ओंडके, उसळी मारणारे, भोवर्याोत गरगर फिरणारे, संथ, जोरात वाहणारे खळखळ पाणी पाहता येणार नव्हतं. हा पूर कधी नदीकाठच्या वावरातील जमिनीची नक्षा बदलवून शेतकर्यांाच्या डोळ्यात पाणी आणत होता, तर कधी सकस मातीचा गाळ आणून झालेले नुकसान भरुन देत होता. असा हा बहूगुणी पूर धरण झाल्यानंतर कधीच पाहता येणार नव्हतं.
या नदीला यवतमाळपासून निळोणा गावावरुन वाहत येणारा नाला येऊन मिळाला होता. तो आमच्या पायवाटेपासून जवळ नाही, पण दिसत होता. एखाद्यावेळेस या नाल्याला पूर आलेला दिसायचा. तेव्हा तिच्या गढूळ पाण्याला वाघाडी नदी थोपवून धरायचा. जास्तच पाणी वाढलं तर एका बाजूने जाऊ देत असे. पण आपल्या पाण्यात मात्र मिसळू देत नसे. अशी ती गंमत पाहून आम्हाला आश्चर्य वाटायचं. ‘बळी तो कान पिळी’, यालाच म्हणत असावं. नदीचं गोड पाणी पिता येणार नव्हतं. नदीत पोहणारे मासोळ्या दिसणार नव्हत्या. पोहण्याचा डोह दिसणार नव्हता. नदीकाठची गर्द हिरवीगार झाडी दिसणार नव्हती. झाडा-झुडपांच्या फांद्यावर लटकलेलं मोहळ दिसणार नव्हतं. शाळेत जातांना आम्हाला घाबरवणार्याा नदीकाठच्या स्मशानभूमीचे नामोनिशान मिटणार होतं.
कुहूऽऽ कुहूऽऽ असा मंजूळ आवाज करणारी कोकीळा, ‘टिटीव-टिव’ करत आकांत मांडणारी टिटवी, पाण्यात डुबक्या मारुन अंग धुणारे कावळे, पांढर्यात शुभ्र रंगाचे ध्यान लावलेले बगळे, शोधता-शोधता थकविणारी पानकोंबडी, नदीच्या पाण्यात सूर मारुन मासोळ्या पकडणारे व पाण्यात डुबक्या मारणारे अनेक पक्षी या नदीच्या घनिष्ट सहवासात राहायचे; ते आता दिसणार नव्हते.
यवतमाळवरून गाडीवर बसून येतांना रात्रीच्या निरव वातावरणातील धुरकर्याूचा हुंकार, बैलाचा फसफस होणारा दम, कचकच करणारी गाडी, बैलाच्या खुरांनी उडणारे गोटे, गाडीच्या येटाने ठेचाळणारे दगडं, रातकिड्यांचा किर्र, झुळझूळणारे वारे, फडफडणारे पाखरं, सळसळणार्याि झाडांची पाने, करकर करून एकमेकांवर आदळणार्याद फांद्या, खळखळणारं पाणी असा कोणताही आवाज आता येणार नव्हता. मानेवर जू असतांना बैलांचा पाणी पिण्याचा आवाज, धुरकर्या्चा हळूवार शिट्टी वाजवून, होऽ होऽऽ म्हणत बैलाना धीर देणार्यार आवाजाला आम्ही मुकणार होतो.
ज्या रस्त्याने आम्ही निळोण्याच्या शाळेत, यवतमाळच्या बाजारहाटाला, शाळा-कॉलेजला जायचो, तो रस्ता आता पाण्यात बुडणार होता. मग त्याचं पुसटसं अस्तित्व सुध्दा राहणार नव्हतं. उन्हाळा, पावसाळा, हिवाळा अशा तिन्हीही ॠतूत या मातीच्या प्रत्येक इंचा-इंचावर माझ्या पाउलखुणा उमटल्या होत्या. रस्त्याने जातांना हिरवेगार पिके उभे असलेले दिसत, ते आता दिसणार नव्हते. भगवानचं, सहदेवचं आंब्याचं, पांडू लभानाचं, चिफसाहेबाचं मोहाचं, नदीकाठचं अवधूतचं वावरं, नदीच्या पलीकडला गोटाळी-बैलगाडीचा रस्ता, निळोण्याची पांदण, पांदणीला लागून असलेलं केणेपाटलाचं वावर असं काहीही आता दिसणार नव्हतं. बर्याीच लोकांचे वावरं या धरणात बुडणार होते.
या रस्त्याची अविस्मरणीय गोष्ट म्हणजे अर्जूनच्या बापाने त्याला छत्री मोडेस्तव मारलं, ती जागा मिटणार होती. नदी आटल्यावर रेती उकरुन झर्या चं निर्मळ पाणी तहानलेल्या जिवाला पिता येणार नव्हतं. या रस्त्यासोबतच्या आठवणी स्मृतीच्या आड लपणार होत्या. निळोणा गावाच्या देवळातील आमची शाळा, शाळेजवळचं डेरेदार-पसरलेलं चिंचेचं झाड, पाटलाचा वाडा, सोमाकोतवालाचं, निर्मलाचं, नामदेवदुध्याचं, बाब्याचं, सोमाकोलामाचं असे कोणतेही घरं दिसणार नव्हते. धरणाचे काम दोनक वर्षे तरी चालणार, असे सांगत.
बाबा घरी कांदाभजी, आलूभजी व मिरचीची भजी बनवून धरणावर विकायला न्यायचा. तेथे धरणाच्या बांधावर काम करणारे मजूर व बांधकाम करणारे कंपन्याचे लोक विकत घेऊन खात. बाबाने धरणावर किराणा, चहा, नास्ता व खाद्यपदार्थाचे दुकान तुकारामकाकाच्या भागीनदारीत टाकले होते. त्याचे घर आमच्या घराशेजारी होते. त्याची नदीकाठावरची शेती धरणात गेल्याने त्याला सरकारकडून पैसे मिळाले होते
आमच्या व आजूबाजूच्या गावातील बरेच लोक तेथे दगड-मातीचे काम करण्याकरीता जात. त्यांना आता चांगला रोजगार मिळाला होता. त्या काळात लोकांना वरली-मटक्याचं भारी वेड लागलं होतं. मी उन्हाळ्याच्या सुट्टीत वरली-मटक्याची पट्टी फाडत होतो. पैसे व तक्ता भाड्याच्या सायकलने संध्याकाळी शहरात अड्ड्यावर नेऊन देत होतो. मी सायकलने जातांना दमासून जात होतो. गोधणीच्या पलिकडे घाट लागत होता. आजुबाजूला सागा-पळसाच्या झाडांचा जंगल होता. या घाटात अंधारात जायला भीती वाटायची. हा रस्ता नुसता लहान-मोठ्या दगडा-उटांनी भरला होता. त्यावर सायकल ओढत नेवून चढायला भारी दम लागायचा. पायात गोळे येत होते. थकून जात होतो.
या रस्त्यावरची एक गोष्ट मला नेमकी आठवायची. एकदा मी व बाबा यवतमाळला जात होतो. दोन मुलं – कॉलेजकुमारच असावेत, कारण त्यांच्या वेषभुषा व चेहरेपट्टीवरून शिकलेले दिसत. सायकलीवरुन न उतरता नाल्यातून अलिकडे येत होते. मध्येच एका मुलाची सायकल दगडावरुन घसरुन धपकन पडला. चांगला पाण्याने भिजला. तो ऊठत असतांना बाबा त्याला म्हणाला,
‘नाल्यात खाली उतरुन चालावं, माणसानं.’
‘असं काही झालं की, मोठ्या माणसांना मोठा उपदेश सुचते.’ असं तो मुलगा पुटपुटला. बाबा निघून गेल्याने त्यांना ऐकू आले नसावे. पण मी मात्र ऐकले. नविन पिढितल्या मुलांना उपदेश सहन होत नाही की काय, असा विचार माझ्या मनात येवून गेला होता.
कोणत्याही परिस्थितीत रात्री साडेआठ-पावणेनवच्या आधी पट्टी श्याम टॉकीजजवळच्या अड्ड्यावर नेऊन द्यावी लागत असे. कमिशन कापून व आकड्याचा तक्ता देऊन नऊ वाजेपर्यंत ओपण आकडा येण्याची वाट पाहत होतो. त्यावेळी सिनेमा पाहण्याची भारी हौस होती. नवीन सिनेमा हमखास पाहत होतो. रात्री बाराला क्लोजचा आकडा येत होता. तो आल्यावर दादाने घेतलेल्या कळंब रोडच्या चंदूशेठच्या बगीच्यात जाऊन जेवण असलं तर खात होतो, नसलं तर पोटाला चिमटा घेऊन झोपत होतो. दुसर्याह दिवशी सकाळी त्या तक्त्यापैकी ज्यांचा आकडा लागला, त्यांचे पैसे घेऊन गावाला जात होतो. या सर्व प्रक्रीयेला पट्टी घेणे म्हणत.
एकदा शहरात गारुडी अंगठी विकत होता. ती एक रुपयाला होती. तो एका मुलाला अंगठीत एकटक पाहायला सांगायचा. त्याला म्हणायचा, तू असं म्हण, ‘या खड्यात एक बगीचा दिसत आहे. तेथे टेबल व खुर्ची ठेवली आहे. टेबलावर लिहिण्याची पाटी व लेखणी आहे. ऎक माणूस येत आहे. तो खुर्चीवर बसत आहे. हातात पाटी व लेखणी घेत आहे.’ नंतर म्हणायचा, ‘त्याला विचार की आज मटक्याचा कोणता आकडा येणार, ते पाटीवर लिहून दाखव.’ मग अंगठीतला माणूस हातात पाटी व लेखणी घेऊन आकडा लिहीत असल्याचे मुलगा सांगत होता. ‘त्याने कोणता आकडा लिहिला ते वाचून दाखव.’ असे म्हणल्यावर अंगठीतल्या माणसाने काय लिहिले, ते वाचून दाखवायचा. खरं म्हणजे हा संमोहणाचा प्रकार असल्याचे माझ्या नंतर ध्यानात आले. लोक भारावून जावून अंगठी विकत घेत व त्याप्रमाणे आकडा लावीत. मी सुध्दा ती अंगठी विकत घेतली होती. त्यावर्षी दादाने वाल्ह्याच्या शेतातील आंबे विकत घेतले होते. आंबे राखता-राखता मी मटक्याची पट्टी फाडण्याचे काम करत होतो. म्हणून गावाला गेल्यावर त्या अंगठीचा प्रयोग करत होतो. लोक तसे आकडे लावीत. परंतु त्याप्रमाणे कधी आकडे लागले नाहीत. दुसर्या दिवशी ती अंगठी चोरीला गेली.
तसेच मॅट्रीकच्या परीक्षेआधी जसे ‘सुअर सक्सेस’ म्हणजे परीक्षेत उतरणार्याट संभावित प्रश्नाचे पुस्तके विकत मिळत, तसेच श्याम टॉकीजजवळ सिनेमाच्या गाण्याच्या पुस्तकाशिवाय आकड्याचे तक्ते सुध्दा विकायला ठेवलेले दिसत. लोक ते घेऊन त्यानुसार आकडे लावीत. एकदा मी व अर्जुनने आंबे तोडून विकले. त्या पैशातून मामाढोंगेची सायकल भाड्याने घेऊन पिंप्री गावाच्या लंकेश्वर महाराजाच्या मठावर गेलो. तेथे बरेच लोक होते. पण आम्हा दोघांना – कदाचित आम्ही त्याला शिकल्या-सवरल्यासारखे दिसलो असेल – बोलावून साधुबुवाने गणित सोडवायला सांगितले. त्याचं गणित होतं-
‘नदीत नवदुर्गामाता आरती करत आहे. सांगा कोणता आकडा?’ आम्हाला काही सांगता आले नाही. ‘बरं, दुसरं गणित सांगतो. आतातरी बरोबर सांगा?’ असं तो दरडावून म्हणाला, ‘नारळाच्या झाडामागे दोन शिंदीचे झाडं, दोन हत्ती व दोन उंट आहेत. सांगा…?’ हे पण गणित आम्हाला काही जमले नाही. कारण यात अनेक आकडे होते. दोन तीनवेळा म्हणजे दोनची परेल होऊ शकते. नारळ, हत्ती, उंट व झाड यांचा कोणता आकडा धरावा, ते काही कळत नव्हतं. त्याच्या गणितात अनेक आकडे असल्याने नेमका कोणता आकडा धरावा, ते काही समजत नव्हतं. त्यामुळे आम्ही दोघेही बुचकळ्यात पडलो.
‘एवढूसं गणित येत नाही…? आणा… रे टेम्प…!’ असं साधुबुवा चिडून म्हणताच, आम्ही सायकल घेऊन धूम पळत सुटलो. साधुबुवाने सांगितलेले मटक्याचे गणित आम्हाला कळले असेल, म्हणून काही लोक आमच्या मागेमागे येऊन आकडा विचारून भंडावून सोडत होते. खरं म्हणजे आम्हाला काहीच सांगता येत नव्हतं. काहीतरी विचित्रपणे सांगून लोकांना संभ्रमात टाकणे, हा त्याचा उद्योग ! लोक आपापल्या परीने अंदाज बांधून आकडा लावत. मग कुणाचा दगड लागत होता, कुणाचा नाही. ‘चित भी मेरी, पट भी मेरी.’ असा तो प्रकार होता.
पैशाच्या हव्यासापोटी होस्टेलच्या मुलांना सुद्धा मटक्याचा नाद लागला होता. मी व बोंद्रे सायकलने एका गावाजवळील साधूच्या मठावर गेलो होतो. तेथे मठात दाढीधारी, भगव्या रंगाचं झगला व डोक्याला बुचडा बांधलेला, त्याच्या सोबत दोन-तीन बायका व काही माणसे चिलीम ओढत बसलेले दिसले. बाजूला अर्धवट जळलेल्या लाकडाचा धूर निघत होता. बाबा सांगत असलेल्या असंबंध गोष्टी सारेजण कान टवकारून ऎकत होते. त्यावरुन प्रत्येकजण आपापल्यापरीने आकड्याचा अंदाज बांधत होते. कुणाचा आकडा लागत होता, कुणाचा नाही.
असाच प्रकार झोपेत पडलेल्या स्वप्नांचा होता. स्वप्नात जे दिसलं त्यावरुन गणित बांधून आकडा लावायचा. प्रत्येकांचं स्वप्न वेगवेगळं, त्यामुळे आकडाही वेगवेगळाच ! शंभरातून एखाद्याचं जुळायचं ! अशी ती गंमत होती. लोक भुरळून गेले होते. वेडेपिसे झाले होते. आमच्या सारखे शिकणारे गरीब मुलं ज्यांना पैशाची गरज होती, या मोहाला सर्रास बळी पडत. आज नाही उद्यातरी आकडा लागेल अशी आशा वाटत होती.
मी कोल्ह्याची गोष्ट वाचली होती. तो सकाळी म्हणतो, ‘मला आज उंटाची शिकार मिळाली पाहिजे.’ पण फिरफिर फिरूनही त्याला उंट काही दिसत नाही. तेव्हा दुपार होवून जाते. मग तो म्हणतो, ‘आता मला उंदराची शिकार मिळाली तरी चालते.’ अशीच गोष्ट या आकड्याची होती. आधी त्याला वाटते, खूप पैसे मिळाले पाहिजे. नाही मिळाले की आता काहीतरी मिळाले पाहिजे, असा तो काकुळतीला येतो. या खेळाच्या नादाने आमच्या गावातला अंबादास पागल झाल्यासारखा झाला होता. तो आकडा लावण्यासाठी घरातले एक-एक भांडे विकत होता किंवा गहाण ठेवत होता.
एकेदिवशी आझाद मैदानाजवळील गणपती मंदिराच्या पिंपळाच्या झाडाखाली एक ठुसका बाबा बसत असल्याचे आमच्या कानावर आले. तो मटक्याचा खट आकडा सांगतो, असे ऎकले होते. म्हणून आम्ही होस्टेलचे मुलं संध्याकाळी तेथे गेलो. तो बाबा अगदी एक-दिड फुट उंचीचा. वयाने मोठा; पण उंची वाढली नव्हती. म्हणून त्याच्या मोठ्या भावाने त्याला बाबा बनवून पैसे कमविण्यासाठी वापर सुरु केला होता. त्याच्यासमोर पैसे टाकले की तो आकडा सांगायचा. त्याने त्यादिवशी आकडा सांगितला. आम्ही तो लावला. रात्री नऊ वाजता ओपनचा आकडा आला. तो बरोबर लागला. त्यामुळे आम्ही मोठं हरखून गेलो. म्हणून दुसरा क्लोजचा आकडा बारा वाजता येईपावेतो तेथेच थाबलो. दुसरा पण आकडा बरोबर आला. मग काय आमच्या आनंदाला पारावार उरला नाही. कारण त्यावेळी मला पहिल्यांदा पन्नास रुपये मिळाले होते.
दुसर्यार दिवशी सकाळी चुकारा घेतला. त्यातून मी माझ्यासाठी लाल रंगाची सॅंडल विकत घेतली. तशीच सॅंडल अज्यापला घेऊन दिली. आम्ही दोघांनीही जीवनात पहिल्यांदा अशी महागडी व सुंदर सॅंडल त्यावेळी विकत घेतली होती. ही सॅंडल घालून मी बरेच दिवसपर्यंत मिरवत होतो. उरलेले पैसे परत त्या बाबाने दिलेल्या आकड्यावर लावले. परंतु त्यानंतर मात्र कधीही आकडा लागला नाही. तरीही मोह-तृष्णेच्या मागे धावून या वरली-मटक्याच्या नादाने आम्हाला पुरते पिसाळून सोडले होते.
अर्थात हा नाद भगवान बुध्दाच्या अष्टांगिक मार्गाच्या सम्यक कर्मात आणि सम्यक उपजिवीकेच्या तत्वात बसत नव्हता. परंतु हे तत्वज्ञान त्यावेळी कुठे माहीती होते? म्हणून तर फसलो होतो, ना…!

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Tag Cloud

%d bloggers like this: