मी आणि माझ्या आठवणी


माझ्या आईला एक भाऊ व एकच बहीण. दोघेही गावातच राहत. गावात आणखी कोणत्या ना कोणत्या तरी नात्यामध्ये लागणारे लोक राहत. तसे म्हटले तर गावगाड्यात विविध नाती एकमेकांत गुंफल्या जाऊन मोठा गोतावळा निर्माण होतो. दूरच्या ठिकाणचे नातेवाईक एकमेकांच्या आधाराने गावात येऊन राहतात. हीच परिस्थिती आमच्याही गावात होती.
माझ्या आईचे नातेवाईक म्हणजे भाऊ… दमडू, त्याच्या पहिल्या बायकोचा भाऊ… उध्दव, धर्मा, सुरेभान, सुखदेव व नामदेव, आईची बहीण… धुरपताबाई, तिचे जावई… विठोबा आणि फकीरा, मावसलेक… रामदास, त्याचा भाऊ… सुरेभान व एकनाथ, त्याचे जावई… नामदेव, त्याचे भाऊ… सुखदेव व महादेव. बाबाचे नातेवाईक म्हणजे मोठा भाऊ… पांडू, मामेबहीण… झिबलाबाई, तिचा जावई… जनार्दन व मोहना, दोन भाऊ… डोमा व गोविंदा, मोठीआई गिरजाबाई… तिचा भाऊ… विठ्ठल, लहान भाऊ… तुळशिदास, कोणत्यातरी नात्यातील मावशी… सखू, तिचे मुले… भिका व तुकाराम. मामा… शिवा, त्याचा भाऊ… शंकर, लक्षण व चिरकुटा. असा कितीतरी गोतावळा गावात वसला होता. एवढं मात्र खरं, की एका पिढीतलं सख्ख नातं नंतरच्या पिढीत मात्र दूरचं बनत जातं.
माझ्या मोठ्याआईचं घर शेवटी होतं. तिच्याकडे गायी-म्हशीचं दुधदूभतं होतं. दही, ताक गावातील लोक पैसे न देता असेच घेऊन जात. म्हैस जनली की तिचं पहीलं दूध, चिक निघायचं, त्याला आटऊन, गुळ टाकून खायला देत होती. ती बाजाराच्या दिवशी लोणी विकायला जायची, तेव्हा आई पण जात होती. मीपण त्यांचेसोबत जात होतो.
दमडूमामाचं घर आमच्या घराजवळ होतं. मामाचं आडनाव ‘पाटील’. मी कोणत्यातरी पुस्तकात वाचलं की ज्याने गाव वसवले, त्याच्याकडे त्या गावाचं पाटीलपद जातं. त्यामुळे मामाने ‘चौधरा’ गाव वसवले होते की काय, म्हणून मामाला पाटील म्हणत ! मामा उंचपुरा. धडधाकड व मोठ्या चेहर्याकचा. त्याचं कपाळ पण मोठं. धोतर नेसायचा. अंगात पूर्ण बाह्याचं कुडतं अन् आतमध्ये बांडी. बांडीत चिलिमीचं सामान. डोक्याला शेलाचा पटका.
गावात मामासारखे तुच्छतादर्शक नावे इतरही काही लोकांचे होते. महारा-मांगानी असेच नावे ठेवली पाहिजेत, असा धर्मव्यवस्थेचा दंडक होता, म्हणे ! दमडू, दमडी पासून. दमडी म्हणजे कमी मोलाचा पैसा… माझ्या बाबाचे नाव कोंडू… कोंडा पासून. कोंडा म्हणजे दळलेल्या धान्याचा चोथा. भिका… भिकार्या. पासून, चिरकूट्या… कापडाच्या तुकड्यापासून, डोमा… डोमा म्हणजे काळा, असे कितीतरी नावे सांगता येईल.
आमच्या पिढीत मात्र हिंदू देव-देवतांच्या नावाचा उल्लेख असणारे नावे आलीत. जसं माझं नाव रामराव, एका दादाचं नाव देवदास, मोठ्या दादाचं शामराव. बाईचं जना, वहिनीचं अनुसया असं ! नावातील हे परिवर्तन कदाचित बदलत्या वातावरणामुळे झाले असावे.
तसेच कुणाचं सरळ नाव घेतच नसत. दमडूला दमड्या, कोंडूला कोंड्या, शामरावला शाम्या, रामरावला राम्या अस्सं… कुणाच्या व्यंगावर किंवा खिजवण्यासाठी वेगळंच काहीतरी ठेवत. जसे चंदूला एक डोळा नव्हता म्हणून भोकन्या, तुळशीदास गोरा, म्हणून गांजर्याळ, बन्सीला लांडग्या, हरसिंगला हुंडरा, भदुला दातर्या … नावाच्या बाबतीत अशा गमतीजमती दिसून येत.
माझा मामा तसा शांत व अबोल स्वभावाचा. तो कुणाच्या अध्यामध्यात पडत नव्हता. आपण बरं नं आपलं घर बरं, असा स्वभाव ! तो कुणाशी भांडल्याचं मी कधीच पाहिलं नाही. तो निर्व्यसनी. कधी दारुला हात लावला नाही की जुव्यात बसला नाही. तो चिलीम मात्र ओढायचा. चिलीम ओढणे, बिडी पिणे, तंबाखू-विड्याचं पान खाणे ह्या सवयी नसणारा व्यक्ती खेड्यात बियाला मिळत नव्हता. त्यामुळे या व्यसनाचं कुणाला काही सोयरसुतक वाटत नव्हतं.
मामा तसा गावातला श्रीमंत आसामी म्हणून गणल्या जात होता. गावातले लोक त्याला ‘सावकार’ म्हणत. त्याचा व्यवसाय म्हणजे सालईच्या झाडाचा तबला, चाटी, ढोलक, डग्गा, मृदंगाच्या पायल्या व आलीच्या झाडाचा चाटू किंवा पळी बनवून शहरात विकणे, हा होता. खेड्यात त्यावेळी लाकडाच्या चाटूचा उपयोग स्वयंपाकासाठी करीत.
गावकरू त्याला मानसन्मान देत. तो अक्षरओळखी पलीकडे शिकला नव्हता. तरीही वाचनाच्या छंदामुळे चांगलं वाचता येत होतं. डॉ. आंबेडकर व भगवान बुध्दाच्या पुस्तकांचा वाचन करायचा. त्यामुळे त्याला धम्माचं ज्ञान अवगत होतं. तो ध्यानसाधना करायचा. पोर्णिमेला उपवास धरायचा. ज्ञानाच्या गोष्टी सांगायचा. समाजाच्या पंचायतीत न्याय-निवाडा करायचा. मामाची पहिली बायको सखु, मरण पावली होती. जनाबाई मामाची दुसरी बायको. चित्राबाई व पंचफुलाबाई ह्या मामीच्या सावत्र मुली. दुसर्याब मामीला सुदमताबाई, हिरा व मनोशोधन असे तीन मुलं झाले.
गावात दर बुधवारी व पोर्णिमेला पंचशील झेंड्याजवळ संध्याकाळी प्रार्थना व्हायची. हा झेंडा सुखदेवकाकाच्या घरासमोरच्या जागेत रोवला होता. गावातील बौध्दपुर्याहतील सारेजण न चुकता प्रार्थनेला येत. शामरावदादा त्रिशरण-पंचशील म्हणायचा. त्याच्या पाठोपाठ लोक म्हणत. साखरेची शिरणी वाटत. आंबेडकर जयंतीला गावात मिरवणूक काढीत व रात्रीला गावजेवण ठेवत.
बाबा मामाचं चौदा-पंधरा एकराचं शेत मक्त्या-बटईने वाहत होता. हे शेत गावाला लागून होतं. लवणाच्या अलीकडील शेताला वाडी म्हणत. त्यात आंब्याचे दोन झाडं होते. पलिकडच्या वावरात घोटी व आंबीन असे दोन आंब्याचे झाडं होते. आंबीनचं वैशिष्ट्य म्हणजे हा आंबा कच्च्यापणी खूप आंबट लागायचा तर पिकल्यावर इतका गोड लागायचा की रसात साखर टाकायची गरज पडत नसे. रस पण घट्ट असायचा. मामाची दुसरी शेती वाघाडी नदीजवळ होती. तिला ‘बाभळीचं वावर’ म्हणत. ती शेती सुरुवातीला बाबा वाहत होता. पण दूर पडते म्हणून सोडून दिली.
त्यावेळी आमची आर्थिक परिस्थिती चांगली होती. बाबा फार कष्टिक आणि हरहुन्नरी होता. देवदासदादा, शामरावदादा व बाबा या तिघांच्या जोडीने शेतातून सोन्यासारखे पीक काढत. त्यांच्यासोबतच आई व वहिनी पण खूप काम करीत. बाबा निरनिराळे प्रयोग करून आधुनिक पध्दतीने शेती करायचा.
मला वावरात-वाडीत खूप करमायचं. आईच्या मागेमागे जात होतो – जसे गाईच्या मागे वासरु जाते, तसं ! कोणी सोबत नसलं तरीही मी एकटाच खेळत बसायचो. शेतात भरपूर टमाटे पीकवीत. आम्ही ‘भेदरं’ म्हणत होतो. झाडाचे पीकलेले, लाललाल भेदरं मी हिरोती-मिरची पावडर आणि मिठासोबत मटकावत खात होतो.
बाबा टमाटेचे डाले भरून बैलगाडीने बाजारात घेऊन जायचा. जास्त निघाले की मजुरांकडून डोक्यावर टोपल्याने न्यायचा. त्याशिवाय अमरावतीला बसने दलालाकडे पाठवायचा. इतक्या मोठ्या प्रमाणात बाबा टमाटे पीकवीत होता. भाजी मंडईतील व्यापारी गंमतीने ‘चौधरं पीकलं रे…’ असे म्हणत.
पावसाळ्यात लेंडीने वाहत येणारे गोदरीतलं पहिलं पाणी अडवून वाडीत वळवत होता. या पाण्यात पांदणीतलं ढोरांच शेणमूत, मानवाची विष्टा असं पोषक खत असायचं. त्यामुळे पिकाच्या जोमदार वाढीला खूप मदत व्हायची. बाबा वाडीला निवडुंगाच्या झाडाचं काटेरी कुंपण घालायचा.
झाडीपट्ट्यात जसे भाताची रोवणी करीत. तशीच रोवणी करून भरपूर पीक घेत होता. कधी साध्या धानाशिवाय वासाचे व काळ्या रंगाच्या तांदळाचे पीक पण काढत होता. एकदा बाबाने आम्हा सर्वांना धानाची रोवणी करण्यासाठी हाकलत नेले होते. पावसाच्या भुरभूरणार्यास पाण्यात व जमिनीतल्या चिखलात पाय तुडवत रोवणी करतांना सारं अंग शिणून गेलं होतं. म्हणून ही आठवण मी विसरलो नाही. याच गाडणात मातीखाया साप दिसला. त्याला दोन्ही बाजूला तोंड असल्याने दुतोंड्या साप म्हणत. दोन्ही बाजूने बोलणार्याह माणसाला याच दुतोंड्या सापाची उपमा देत.
एकदा शेतात टरबुजं, आलू, लसून असं पिक घेतले होते. त्याशिवाय कांदे, वांगे, मिरच्या, भेंडी, मका, गहू, वटाणे, हरभरा असे पिक नेहमीच घेत. गव्हाच्या ओंब्या, वटाणे व हरभरा भाजून त्याचा हूळा खायला मस्त मजा यायची. तोंडी लावायला हिरव्या मिरच्या व टमाट्याची चटणी असली की त्याचा स्वाद विचारुच नका ! कुपाजवळ मांडव टाकून वाल लावला होता. दोन-तीन पोते वालाच्या शेंगा दर हप्त्याकाठी निघत. कधीकधी मधाचे मोहळ दिसत. आई गड्याकडून झाडून घेत होती. मग मध खाण्याची आमची मजाच मजा व्हायची.
मेथी, पालक, आंबटचुका, चंदनबटवा, सांभार, वांगे, भेंडी, वालाच्या शेंगा, हिरव्या मिरच्या असा भाजीपाला बाजाराच्या दिवशी बैलगाडीने विकायला नेत. मीपण आई-बाबासोबत जात होतो. बाजारातल्या लाईनमध्ये पोते हातरुन विकायला ठेवत. दिवसभर माल खपविण्याची लगबग सुरु राहायची. गिर्हातइकाला दांडीपारड्याने मोजून देणे व त्याप्रमाणे पैसे घेऊन गल्ल्यात टाकणे या कामाचा मोठा हुरूप यायचा.
बाबा बाजारातून किराणा सामान व बकर्या्चं मटण किंवा बाममासोळी आणायचा. घरी पोहचल्यावर मस्त जेवणाचा बेत असायचा. बाबाला केणं-वधडी आवडायची. हे बकर्या्च्या आतड्याचं टाकावू मटण असल्याने स्वस्त राहत. आईला रक्ती आवडायची. ती तव्यावर सातरुन चटणी बनवायची. दादा खुर-मुंडी तुराट्या-सणकाड्याच्या जाळावर भाजून घ्यायचा. मग त्या मटणाची चव विचारूच नका ! सकाळी उरलेल्या मटणाचा व भाताचा दादा चाकण बनवायचा. असं ते चविष्ट पदार्थ सकाळी खाण्यात मजा यायची. रात्रीला एखाद्यावेळेस झोपेमुळे जेवलो नसेल, तर त्याची कसर सकाळी भरून काढत होतो.
घरी परत जातांना रात्र व्हायची. मी आईच्या मांडीवर झोपून जायचा. शहरातून जातांना मी दिव्यांचा झगमगाट पाहत राहायचा. हरनामसिंगच्या कोठ्यापर्यंत हा उजेड असायचा. मग पुढे आमच्या सोबतीला अंधार राहायचा. हरनामसिंगच्या कोठ्यावर विहीर होती. तेथे गाडी सोडून गडी बैलांना पाणी पाजायचा. मग आमची गाडी अंधारातच दगडं ठेचाळत गावाकडे निघायची. बैलांना अंधारात बरोबर वाट दिसत होती. गडी बैल हांकतांना राहून राहून ‘धिये, धिये, हां, हो…’ असा आवाज द्यायचा. ही बैलांसोबत संवाद साधण्याची भाषा होती. त्यामुळे बाकीचे जरी झोपले, तरी आपला धुरकरी मात्र जागा आहे असे बैलांना संकेत पोहचत असावे. त्या निरव वातावरणात धुरकर्यारचा हुंकार, बैलाचा फसफसणारा दम, गाडीचा कचकच, बैलाच्या खुरांनी उडणार्याै गोट्यांचा, गाडीच्या येटाने ठेचाळलेल्या दगडांचा, रातकिड्यांचा किर्र, फडफडणार्याड पाखरांचा, सळसळणार्याा फांद्या-पानांचा, झुळझूळणार्याच वार्यारचा, खळखळणार्याव पाण्याचा आवाज तेवढा येत होता.
वाघाडी नदी आल्यावर गडी थोडं खोल पाण्यात गाडी घेऊन जायचा. तेथे थांबवून मानेवर जू असतांना त्या निस्तब्ध शांततेत बैलाना पाणी पिऊ द्यायचा. बैलं खाली मान वाकवून पाणी प्यायल्या लागले की गडी हळूवार शिट्टी वाजवून, होऽ होऽऽ म्हणत बैलाना धीर द्यायचा; नाहीतर थोडा जरी आवाज आला की बैलं कावरेबावरे होत.
शेंबडीच्या वावरात भुईमूंगाची राखण करण्यासाठी आई-बाबा जागलीला जात. मीपण त्यांच्या मागे लागत होतो. त्यादिवशी लवण ओलांडताना पाण्यात साप दिसला. बाबाजवळ कंदील होता. तो पुढे गेला, आई मागे राहिली. ‘आई, साप.’ असं मी ओरडताच ती थबकली. बाबाने हुसकावल्यावर तो हटला. विहिरीजवळच्या मळ्यावर आम्ही झोपत होतो. आई-बाबा झाकटीलाच उठून गोष्टी सांगण्यात रमून जात. मी झोपेतच त्यांच्या गोष्टी ऎकत राहत होतो.
एकदा बाबा आले नव्हते. मी व सुदमताबाई आईसोबत जागलीला आलो. आमची सकाळची शाळा होती. आंघोळ करतांना आई विहिरीचं पाणी बालटीने काढून आमच्या अंगावर टाकत होती. मला खूप मजा वाटत होती. म्हणून मी आईला आणखी आणखी पाणी टाकायला सांगत होतो.
‘आता होते. रे…!’ अशी आई म्हणत होती, मी तिचं ऎकत नव्हतो. शेवटी तिने रागातच बालटी माझ्या डोक्यावर आपटली. मग डोक्याला लागले की काय, म्हणून माझं डोकं खूप वेळपर्यंत चोळत बसली. आईच्या रागापाठोपाठ वात्सल्याची पण फवारणी होत होती.
वाडीमध्ये विहीर होती. ती दगडाने बांधली होती. तिला भरपूर पाणी राहायचं. पावसाळ्यात तिचे पाणी हातपुरतेच असायचे. पलीकडल्या वावरात दुसरी विहीर खोदली. एका ठिकाणी वासनचा वेल पसरला होता. हा वेल जेथे जास्त असेल, तेथे भरपूर पाणी लागते, असा बाबांनी शोध लावला होता. कारण त्याची मुळे जमिनीतल्या पाण्यापर्यंत खोल जात असल्याने, हा वेल ऊन्हाळ्यात सुध्दा हिरवेगार राहत. या विहिरीला खरोखरच भरपूर पाणी लागले होते.
दोन्ही वावराच्या मधात नाला होता. त्याला ‘लवण’ म्हणत. या लवणासोबत एक आठवण जूळली होती. आमच्याकडे गाईढोरं, बकर्याह होते, त्यावेळेसची ही गोष्ट आहे. एका बकरीला लहानसं पिल्लू होतं. बकरीच्या पायाला मार लागल्याने, ती लंगडत होती. ती जास्त दिवस जगणार नाही, म्हणून दादाने विकायचा विचार केला. एकेदिवशी अनायसे गावातील लोकांना मटणासाठी बकरी पाहिजे होती. त्यावेळी गावात सणासुदिला किंवा बाजाराच्या दिवशी लोक पैसे जमा करुन बकरी-बकरा विकत घेत. त्याला कापून मटणाचे हिस्से पाडत. अशाप्रकारे गावातच मटण उपलब्ध करुन खाण्याची ती प्रथा होती.
बकरीचा सौदा झाला. सकाळी भग्या कोतवाल व मोठेबाबा आले. दोघेही खाटकासारखं काम करीत. त्यांनी आल्या-आल्या बकरीच्या थानाला झोंबणार्याव पिल्लाला दूर करून खुंट्याला बांधलं. मग बकरीच्या मानेचं दावं सोडलं. त्यावेळी तिची स्निग्ध प्रेमळ नजर पिल्लाकडे निरखून पहात होती. भग्या तिचा कान धरून ओढू लागला. मोठेबाबा तिच्या पाठीवर चापटा मारून हाकलत होता. तरीही झटका देऊन पिलाजवळ गेली आणि पिल्लाच्या डोक्याला जिभेने चाटलं. पुन्हा एकदा पिल्ल्याकडे वात्सल्याने पाहून घेतलं. तिला घेऊन जातांना, ती मोठ्या करूण आवाजात बेंबटत होती. पिल्लू म्याऽ म्याऽऽ करत ओरडत होतं. त्या दृष्यानं माझं मन गहिवरुन आलं होतं. तिच्या मानेचं दावं सुटलं, पण मानेवर सुरी चालणार, हे तिला कुठे माहित होतं?
मी पिल्लाला घेऊन वाडीत गेलो. लवणाच्या काठावरच्या पिवर वेलाचा चारा तिला खाऊ घालत होतो. हा पाला बकर्यांाचं आवडतं खाद्य ! ती खाता खाता माझ्याकडे पाहून हळूच ओरडायची. तिच्या आईला कापणार असे चिन्ह तिला दिसत होते की, काय माहित? मी मनातल्या मनात कल्पना करत होतो की आता तिचे चारही पाय धरुन खाली पाडले असेल. तिच्या मानेवर धारदार सुरा फिरत असेल. तेव्हा ती जिवाच्या आकांताने ओरडत असेल. तडफडत असेल. आपल्या चिटुकल्या कोकराच्या आठवणीने कासावीस झाली असेल. माझ्या पिल्लाला कोण दुध पाजील? असे विचार तिच्या उरात दाटून येत असेल. अशा कल्पनेने माझं काळीज तुटत चाललं होतं. आमच्या घरी हिस्सा घेतला होता. आम्ही जेवायला बसलो, aअन् बकरीची एकदम आठवण झाली. तेव्हा हळहळून गेलो. मग आम्ही मटण खाल्लेच नाही. त्या प्रसंगाची आठवण झाली की आताही माझं अंत:करण हेलावून जाते.
पावसाळ्यात लवणाला खूप पाणी असायचं. धो धो पाऊस आला की पूर यायचा. पुराचं पाणी वाडीत घुसत असे. बाबा या काठावरुन दुसर्याआ काठावर जाण्यासाठी लाकडाच्या मयाली टाकून पूल तयार करायचा. बांध टाकून पाणी अडवायचा. त्या पाण्यात तागाच्या सणकाड्या टाकून फिलवत. त्याचे दोरखंड बनवीत. आई खळ्यावर पडलेल्या ज्वारी-तुरीचा मातेरा येथेच धुवून घेत होती. बाबा विहिरीवर व लवणाच्या काठावर भुडकं बांधायचा. दोन डेळीच्या आधाराने लांब फाट्याला नट, बोल्टने कसून तराफा तयार करायचा. त्याला एका बाजूला पिपा व दुसर्यान टोकाला जड दगड बांधलेला असायचा. यालाच ’भुडकं’ म्हणत. त्याने पाणी काढून दांडाने पिकाला देत.
मी कागदाचा जहाज बनवून दांडाच्या वाहत्या पाण्यात सोडत होतो. जहाज कसं डोलत डोलत वाहत जाते, ते पाहत त्याच्या मागेमागे जात होतो. एखाद्यावेळी मधातच दांड फुटला की,
‘अरे बाबू, दांड फुटला का रे?’ असा आवाज आला की मी त्याचा शोध घेऊन मातीने बुजवीत होतो. मग तो दिवस कसा गेला, ते कळत नव्हते.
बाबाला पैशाची चणचण पडायची, तेव्हा तो इतर शेतकर्यांआप्रमाणे सावकाराचे कर्ज काढीत होता. तसं शेतकर्यातला नेहमीच कर्जाची गरज भासत होती. कारण त्यांच्या जवळ पैसा असा संगळून राहत नसे. पीक हातात आलं की कर्जाची परतफेड करण्यासाठीच सारे पैसे संपून जात. मग लागवडीला हातात पैसा राहत नसे. नापिकी, लग्नकार्य, सण-उत्सव, मरणा-धरणाचा प्रसंग, रोगराई-बिमारी, मुलांचे शिक्षण, देव-धर्म, यात्रा अशा अनेक कारणासाठी सतत कर्ज घ्यावे लागत होते. कर्ज थकले की पुन्हा देत नसत. बॅंका तर कर्जाचा पुरवठा कधीच करीत नसत. त्यामुळे सावकाराकडून कर्ज घेतल्याशिवाय दुसरा मार्गच उरत नसे. हे सावकार अव्वाच्या सव्वा व्याज घेत. त्यांची व्याजाची पध्दत सवाईची, दिडीची राहत होती. त्यामुळे त्यांची घोर लुबाडणूक होत होती. सावकार शेती गहाण करुन घेत नाहीतर खरेदी खत लिहून घेत. कर्ज थकले की सातबार्या च्या उतार्याहवर आपल्या नावाची नोंद करुन शेत कबज्यात घेत.
काही दलाल, अडते व्यापारी सुध्दा कर्ज देत. शेतातला माल विकायला नेला की कर्ज व व्याजाची रक्कम कापून उरलेले पैसे देत. काहीजण हप्त्यासच्या कालावधीसाठी कर्ज देत. त्यांना वार म्हणत. बाबाला आकस्मीकरित्या पैसे पाहिजे असले की तो यवतमाळच्या शाहू किंवा त्याच्या बाबाकडून वाराने कर्ज घ्यायचा. त्यांचा व्याजाचा दर जास्त राहत होता. एखाद्याने कर्ज फेडण्यास टाळाटाळ केली, तर पठाणी पध्दतीने वसूली करीत.
त्यावेळी ‘कसेल त्याची जमीन’ असा कुळकायदा निघाला होता. जे शेती कुळाने कसत, त्यांच्या नावाने शेती होऊ लागली होती. त्यामुळे मामा घाबरला होता. त्याला वाटले कायद्यानुसार शेती बाबाच्या नावाने होईल. म्हणून तो शेती परत मागत होता. परंतु बाबा द्यायला तयार नव्हता.
‘मी माझ्या नावाने शेती करुन घेणार नाही. शेत तुमचंच राहील. पण मला वाहू द्या. त्याच्या भरोशावर मी बायको-पोरं पोसत आहे.’ असे बाबा कळकळीने म्हणायचा. आईला या वादात काही बोलता येत नव्हतं. कारण इकडे घरचा माणूस व तिकडे भाऊ ! म्हणजे ‘इकडे आड, तिकडे विहीर’ अशी तिची बिकट परिस्थिती झाली होती. तरीही मामी पुढेपुढे होऊन माझ्या आईशी भांडत राहायची. जिभेला हाड नसल्यासारखे घालूनपाडून बोलायची. मग दोघ्या नंदा-भावजयीचं कडाक्याचं भांडण व्हायचं. एकमेकीला घाणेरड्या शब्दात शिव्याशाप द्यायच्या. ‘तुवं असं होईल, तुवं तसं होईल.’ या पध्दतीने…! खेड्यातील शिव्या अशाच घाणेड्या. बायाच्या तोंडात पालथी पड, आडवी पड, हेकड्या तोंडाची, कुत्रीन, डुकरीन, तुया तोंडात अळ्या पडतील, पटापट मरशील अशा लाखोली वाहायच्या. ‘कावळ्याच्या शापाने गाय मरत नाही’ म्हणून बरे, नाहीतर बायांच्या शापाने जर तसे घडलं असते; तर जगात हाहाकार माजला असता !
माणसाच्या शिव्या सांगूच नका ! शिव्या देतांना कधी त्यांना लाज-शरम वाटत नसे. फारच घाणेरड्या…! अश्लील…! आई-बहिणीच्या उद्धार करणार्या- ! स्त्री-पुरुषाच्या नाजुक अवयवांचा मनसोक्त वापर ! लेकाचा, साला, अबे-काबे, भोसडीचा, तुह्या मायलाऽऽ तुह्या बहीणीलाऽऽ, अशा प्रकारच्या शिव्या असायच्या. ह्या शिव्या सारेचजण आपल्या दैनंदिन जीवनात भावनेच्या अभिव्यक्तीसाठी नि:संकोचपणे वापरत. ह्या शिव्या खेडूत भाषेत एकजीव झाल्या होत्या, जसं पाण्यात मीठ एकजीव होते तसं ! या भाषेचं कुणाला काही वाईट वाटत नव्हतं. इतकंच नव्हे तर त्या उच्चारतांना कधी अनैतिक वाटत नव्हतं.
दोघ्या नंदा-भावजयाचं भांडण मामा मुकाट्याने पाहत राहायचा. त्याला बहीण-भाच्यांबद्दल माया, कळवळा नसेल असे कसं म्हणता येईल? पण त्याचं मामीसमोर काही चालत नव्हतं.
बाबाचं एक वाक्य मला नेहमी आठवते. तो म्हणायचा, ‘सोन्याची सुरी झाली, म्हणून मी काय पोटात मारुन घेऊ?’ त्यांचही खरंच होतं म्हणा ! कारण आमच्याकडे तसं उदरनिर्वाहाचं शेतीशिवाय दुसरं साधनच नव्हतं. त्यावर दादाने तोडगा काढला. आम्हाला नाममात्र किंमतीत शेत द्या. बाकी तुमच्या नावावर करुन घ्या. बाबा याही गोष्टीला तयार झाले नव्हते. शेवटी बाबावर कमालीचं दडपण आलं. मारून मुटकून तयार केल्यासारखं त्याचं झालं. मामाने शेंबडीच्या झाडाचं चार एकर भरकाड वावर बाबाच्या नावाने करुन दिलं. असं ते भाडणाचं कारण होतं. त्यामुळे आमच्या मधील जवळच्या नाते-संबंधाला तडा गेले होते.
शेवटी मामाला त्यांची शेती परत केली. इतके दिवस त्यांच्या शेतात राबत असल्याने त्या शेताबद्दल कमालीचा जिव्हाळा निर्माण झाला होता. त्यामुळे बरेच दिवस आम्हाला काहीतरी हरवल्यासारखे वाटत होते. सारखी हुरहुर वाटत राहायची. पांदणीच्या रस्त्याने जाता-येतांना वाडीकडे लक्ष गेलं की उरात उमाळा दाटून यायचा.
आमच्या पोटापाण्याचं एकमेव साधन निघून गेलं. त्याआधी देवदासदादाही निधनामुळे कायमचा निघून गेला. बाबा हताश झाला. आमचं पूर्वीचं वैभव आता हळुहळु ओसरायला लागलं.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Tag Cloud

%d bloggers like this: