मी आणि माझ्या आठवणी


मी शाळेत असतांना आजूबाजूच्या घडामोडीवर सहज लक्ष जायचं. माझी शाळा आझाद मैदानाच्या समोर असल्याने तेथील घडामोडी माझ्या नजरेस पडल्याशिवाय राहत नसे.
या मैदानात टॉऊनहॉलला लागून स्टेज आणि टिळकांचा पुतळा होता. शहरातल्या मोठमोठ्या सभा आणि नाटकं याच ठिकाणी होत. त्याच्या पायथ्याशी आम्ही पोरं मधल्या सुट्टीत कांचे खेळत होतो.
एकदा असाच मोठा शामियाना या मैदानात उभारला होता. काहीतरी कार्यक्रम होता. तेथे फळवाले, चहावाले असे बरेचसे विक्रेते आजूबाजूला दुकानं थाटून बसले होते. त्यावेळी आमची मधली सुट्टी होती. आम्ही मुलं मैदानात खेळत असतांना अशीच बस आली. त्यातून इंग्लीश गोरे माणसं-बाया उतरले. खेळ सोडून आम्ही त्यांना पाहायला झुंबड केली. गोरे, परदेशी लोक म्हटले की त्यांचे आकर्षणच वाटायचं.
मला आठवते, त्यांनी काही ना काही वस्तू विकत घेतले. त्यांनी केळी विकत घेतले. त्यामुळे केळाचे टोपले रिकामे झाले. नाहीतर ऐरवी केळवाल्यांना दिवसभर माशा मारत बसावे लागले असते. मात्र अव्वाच्यासव्वा पैसे घेऊन त्यांना लुबाडल्याचं आम्ही पाहिलं; तेव्हा खरं म्हणजे रागच आला होता.
कधी सर्कस आली की रात्रीला मोठा सर्चलाईट दूरपर्यंत फिरवत. तो घुमणारा लाईट पाहतांना आम्ही मुले हर्षभरीत होत होतो. ही सर्कस याच मैदानात बस्तान मांडत असे. मी मधल्या सुट्टीत पाहायला जात होतो. त्याचा तो अगडबंब तंबू माझं लक्ष वेधून घेत असे. सायकलवर कसरत करणारे, झुल्यावर झुलणारे, वाघ, सिंह, हत्ती, वानर इत्यादी प्राणी व रिंगमास्टर, मौतका कुवां आणि जोकराचे चित्र मी निरखून पाहत होतो. असं ते सर्कसचं दृष्य बाहेरून पाहिल्यावर, प्रत्यक्ष सर्कस पाहण्यासाठी मी बाईच्या मागे सारखा नांदा लावत होतो. मग ती ज्या दिवशी तिच्या मैत्रीणी, बाया जात, त्यांच्या सोबत आम्ही पण जात होतो. मी सर्कसमधील चित्तथरारक खेळात हरवून जात होतो.
याचवेळेस काळीज पिळवटून टाकणारी घटना घडली. पाटीपुराजवळ खोज्या-मुस्लीमांची मस्जिद होती. तेथे सामुहिक लग्नाचा कार्यक्रम चालला असतानांच इमारत कोसळली. या अपघातात खूप लोक मेले. ते श्रीमंत आणि उच्चभ्रू दिसत. हा समाज जन्मजातच श्रीमंत असल्याचे मी ऐकले होते. यांचे मेनरोडवर मोठमोठे लोहा-लोखंडाचे दुकानं होते. यांच्याकडे भरपूर पैसा असल्याने पैसा पैश्याकडे जात असते असे जे म्हणतात, ते खरंच आहे. मृत्यू कोणालाही सोडत नाही, मग तो श्रीमंत असो की गरीब, राजा असो की रंक ! आमच्या उमरसरा गावातून अनेक लोक ते दृष्य पाहायला गेले होते. मीपण गेलो होतो. मी खिडकीतून आतमध्ये पाहिलं; तेव्हा एकाला एक लागून अनेक प्रेतं तेथे ठेवलेले दिसले. ते दृष्य पाहून अंगावर शहारे न उठले तर नवलच ! इतका तो भयावह प्रसंग अंगाचा थरकाप उडवणारं होतं. बरेच दिवसपर्यंत ते दृष्य माझ्या डोळ्यासमोरून हलत नव्हतं.
maमला सिनेमा पाहण्याचं वेड जडलं होतं. एखादा नवीन सिनेमा लागला की त्याचे पोस्टर लावलेली ढकलगाडी रस्त्याने फिरत. ते पाहून माझं कुतूहल वाढत असे. त्यावेळी श्याम, राजकमल व सरोज अशा तीन टॉकीज होत्या. मग मी कुणासोबत तरी सिनेमा पाहायला जात होतो. पडद्याजवळच्या रांगेत बसून पाहत होतो. कारण या जागेचं तिकीट इतर जागेपेक्षा कमी राहत असे. त्यावेळी ताजमहाल, बेटी-बेटे, दोस्ती, आरजू, बुंद जो बन गयी मोती, मेरा साया, वक्त, गंगाजमूना असे काही सिनेमे मला फार आवडले होते.
सिनेमा पाहून आलो की रात्रभर अन् सकाळी शाळेत जातांना त्यातील संवाद, चित्र माझ्या डोळ्यासमोर उभे राहत. एखाद्यावेळेस वर्गात पण मनामध्ये त्याची राहून राहून उजळणी होत असे. अशावेळी शिक्षकांच्या शिकवणीकडे लक्ष राहत नसे. मग पुन्हा भानावर येऊन तो चलचित्र विसरुन जाण्याचा प्रयत्ना करीत होतो. त्यातल्या त्यात ‘दोस्ती’ या सिनेमाने तर मला भुरळ पाडली होती. या सिनेमात लंगडा – रामू आणि आंधळा – मोहन अशा दोघांची अतूट दोस्ती होती. लंगडा बाजा वाजवायचा, तर आंधळा गाणे म्हणायचा. भीक मागून लंगड्याला शिकवीत होता. अशी त्या सिनेमाची कथा होती.
त्याच्या बाज्यातील धून माझ्या कानात शिरून अंतरंगात झिरपत होती. मी पुरता वेडापिसा झालो होतो. म्हणून मीपण बाजा विकत घेतला अन् वाजवून पाहायला आसुसलो, पण नाही साधलं. त्या सिनेमातील गाणे एकाहून एक सरस होते. भावनांना हेलावणारे हे गाणे माझ्या मनात सारखे रुंजी घालत.
अशाच भारावलेल्या अवस्थेत मीपण कथा लिहून सिनेमा काढावा; असं स्वप्न रंगवत होतो. मी कल्पनेची भरारी मारून काही शब्द, वाक्य वहीवर लिहून पाहत होतो. पण नाही जमलं. एक कथा मी कागदावर चितारण्याचा प्रयत्न केला. ती अशी होती –
‘शाळेत जाणार्याक मुलाचे आई-वडील आंधळे असतात. ते भीक मागून पोट भरतात. त्याचे बाबा भात्याची पेटी पोटासमोर धरून वाजवायचा व दोघेही एकमेकांच्या सूरात सूर मिसळून देवाचं गाणं म्हणायचे. एकदा मुलाला म्हणतात, ‘बाबू, आम्ही मेल्यावर तू पेटीला हात लावू नको. म्हणजे तुझ्यावर भीक मागायची पाळी येणार नाही. तू शीक बाबू… खूप शीक. अन् मोठा हो…!’
मुलगा एकेक परीक्षा पास करुन पुढच्या वर्गात जातो. पण एकेदिवशी त्याचे आई-बाबा एकामागे-एक गंभीर आजाराने मरुन जातात. मुलगा पोरका होतो. त्याची शाळा बुडते. जे काही आई-बाबाने झोपडीत साठविलेले असते; ते संपल्यावर खायला काहीच उरत नाही. पोटातल्या भुकेनं तो व्याकूळ होतो. अशा अवस्थेत त्याचं लक्ष टांगलेल्या पेटीकडे जाते. तो पेटीकडे एकटक पाहतो. तिला घेऊन भीक मागावे काय, असा विचार त्याच्या डोक्यात शिरतो. तो कमालीचा अस्वस्थ होतो. त्याच्या डोळ्यात चटकन पाणी येते. सारा चेहरा निराशेने काळवंडून जातो. एक मोठा श्वास सोडतो. नजर वर करून शून्यात पाहतो. डोळे मिटतो. परत डोळे उघडून पेटीकडे पाहतो. पेटी त्याला खुणावत असते. पण त्याच वेळी ‘पेटीला हात लावू नको.’ असे आई-बाबाने निक्षून सांगितलेले शब्द त्याच्या कानात घुमते. एकीकडे पोटातली आग त्याला स्वस्थ बसू देत नाही तर दुसरीकडे भीक मागता येत नाही. ‘आई जेवू घालीना, बाप भीक मागू देईना.’ अशी त्याची बिकट अवस्था होते. काम करुन कमावण्याइतपत त्याचं वय झालेलं नसतं. अशा अवस्थेत कसातरी दोन दिवस कळ काढतो. आता त्याचं पोट खपाटीला लागते. त्याच्या अंगात काहीच त्राण उरत नाही. पुन्हा त्याची नजर पेटीकडे जाते. कसातरी घुसत-घुसत जाऊन पेटीचा भाता फुगवतो. त्यातून भेसूर सूर उमटतात. तसाच दचकतो. पण त्या सुरातच त्याला पुढील जगण्याचा मार्ग गवसतो. मग पेटी गळ्यात अडकवतो. बसत, उठत झोपडीच्या बाहेर पडतो. भीक मागायला…! पोटाची खड्गी भरायला !’ अर्धवट लिहिलेल्या या कथेची वही कुठे गेली, काय माहित?
एखाद्यावेळी गंमत पण घडत होती. त्यादिवशी असंच झालं. महादेव सोबत आम्ही तीन-चार मुलं रात्रीला नऊ वाजताचा सेकंड शो सिनेमा पाहायला चाललो होतो. महादेव आमच्या पेक्षा मोठा व तरूण होता. रस्ता निर्जन असल्याने शुकशुकाट होता. न्यु इंग्लीश हायस्कूल जवळून रमत-गमत जातांना तरुण मुलगी रस्त्याने एकटीच येत होती. आम्ही हातात हात घालून चाललो होतो. ती मुलगी जवळ आल्याबरोबर महादेवने मला त्या मुलीकडे इतकं जोरात ढकललं की त्याचक्षणी मी तिला जाऊन भिडलो. त्या मुलीने जोरात, ‘आईऽऽऽग.’ असा केविलवाणा चित्कार केला. तेव्हा मला कसंच तरी वाटलं. मुसमुसलेल्या तारूण्याचे असे हे चावट खेळ त्यावयात चालत असतात, हे त्यावेळी मला कुठे समजत होतं?
सिनेमा टॉकीजमधील विशेष लक्षात राहणारी गोष्ट म्हणजे तेथील ढेकणं ! वारुळातल्या मुंग्या बाहेर पडतांना जशी रीघ लागते, तशीच हे ढेकुण बाकड्यावर बसले रं बसलं की त्यांचा वावर सुरु व्हायचा. मग ते सिनेमा पाहतांना तर चावायचेच. शिवाय घरी येतांना अंगावरच्या कपड्यातून आयात पण होत असत. त्यामुळे आमच्या घराच्या भिंती-दरवाजात, बाजीच्या फटीत किंवा जिथे जिथे जागा मिळेल तिथे तिथे लपून बसत. रात्री अंथरुणावर अंग टाकलं की या ढेकणाचा तमाशा सुरु व्हायचा. मग त्यांचा कचाकच चावण्याचा कार्यक्रम सुरु झाला की आमचाही त्यांना शोधून मारण्याचा सार्वत्रीक कार्यक्रम सुरु व्हायचा. त्यांच्या अशा उपद्व्यापामुळे शांतपणे झोप कधी लागत नसे. बरं, गावाला गेल्यावर आतातरी मेले असतील असे वाटायचे. पण कशाला मरतात? दोन महिने तरी रक्त न पिता जिवंत राहतात, असे मी ऐकले होते. माणसाचं रक्त पिणे हेच त्याचं अन्न ! त्याला चिरडलं की नुसतं रक्त निघायचं.
तसाच आणखी एक त्रास लिचडाचा ! हा प्राणी लहानसा, गुबगुबीत, कापसासारखा पांढर्या शुभ्र रंगाचा, अंगातल्या कपड्याच्या शिवणीत लपून बसायचा. मग तो चावला की ती जागा खाजवत असे. कदाचित एकच एक कपडा न धुता वारंवार घालत असल्याने म्हणा किंवा सिनेमा टॉकीजच्या संसर्गामुळे म्हणा किंवा बिडी बांधणीच्या वातावरणामुळे म्हणा, अशा कोणत्या कारणाने हे प्राणी पैदा होत, ते कळत नव्हतं. पण उमरसर्या चे हे दोन वैशिष्ट्य मात्र नेहमी माझ्या लक्षात राहिले.
माझ्या वर्गाची खोली रोडच्या बाजूला होती. शाळा आणि रोडच्या मध्ये पोलीस वसाहत होती. तेथे बाजूला जेल होता. तेथून गेलं की नेमकं त्या जेलातील कैद्यांकडे लक्ष जायचं. त्यांच्या अंगातल्या पोशाखावरून ते चटकन ओळखू येत. पांढर्यात रंगाची बंडी आणि हॉफपॅन्ट घातलेले असायचे. कधीकधी त्यांचा आठ-दहा लोकांचा ताफा जेलकडून बसस्टॅंड जवळील बगिच्यात रस्त्यांने जातांना दिसायचा. तेथे शेतीचे कामे करीत. त्यांना राखायला त्यांच्या मागे एक प्रमुख कैदी व पोलिस राहत. त्यांची दीनवाणी अवस्था पाहून ‘नको रे बाबा हा जेल’ असं वाटायचं.’ एकदा जेलच्या आवारात खूप गलका ऎकू आला.
‘डॉक्टर बाबासाहेब आंबेडकर की जयऽऽ’
‘जोरसे बोलो, जयभीम…’
‘हिम्मतसे बोलो, जयभीम…’
‘भूमिहिनांना शेती मिळालीच पाहिजे…’
‘हमसे जो टकरायेगा, मिट्टीमे मील जायेगा…’ अशा घोषणा जोराजोरात वर्गापर्यंत ऎकू येत होत्या. शाळा सुटल्यावर मी जाऊन पाहिले. तेव्हा जेलचा आवार माणसांनी तुडूंब भरलेला दिसला. दाटीवाटीने गर्दी केलेले दृष्य पाहून मी अक्षरश: भारावून गेलो. आमच्याच सोबत रात्रंदिवस वावरणारे कोणीतरी जिव्हाळ्याचे लोक आहेत, हे पाहून माझ्या अंतर्मनातील हळूवार भावना सारख्या उचंबळून आल्या होत्या.
तेथे खेड्यापाड्यातील लुगडे, धोतर नेसलेले म्हातारे-कोतारे, तरणाताठे बाया-माणसांनी गर्दी केली होती. काहींच्या हातात निळे झेंडे होते. काहींनी डोक्यात निळया टोप्या घातल्या होत्या. कोणाकोणाचे कपडे फाटलेले, जागोजागी शिवलेले, ठिगळं लावलेले, माती-घामाने मळलेले दिसत होते. कुणाच्या कडेवर लहान मुलं होते तर काही बाया त्यांना दूध पाजीत होत्या. ते राहून राहून गगदभेदी घोषणा देत. आणखी काही एसट्या, पोलिसगाड्या बाया माणसाने भरभरुन तेथे येत. मग घोषणा सुरु होत. सारा परिसर दणाणून जात होता. चार-पाच दिवस ते दृष्य सारखं दिसत होतं. एकाला विचारल्यावर तो म्हणाला,
‘हा कष्टकरी-भुमिहीनांचा सत्याग्रह आहे. आमच्याकडे शेती नाही. तेव्हा आम्हाला गुजराण करण्यासाठी सरकारने शेती दिली पाहिजे. म्हणून आम्ही दादासाहेब गायकवाड यांच्या नेतृत्वात संघर्ष करीत आहोत.’ त्यांच्यामधील दुसरा म्हणाला,
‘बाबासाहेबांनी शिका, संघटीत व्हा आणि संघर्ष करा. असे सांगितले. म्हणून आम्ही हक्कासाठी संघर्ष करीत आहोत.’ आणखी तिसरा म्हणाला,
‘हात पसरल्याने भिक मिळते. हक्क मिळत नाही. म्हणून हा संघर्ष.’ अशी त्यांच्या आंदोलनात पेटत असलेली धग पाहून मी अवाक् झालो. असा तो सत्याग्रह मी शाळकरी जीवनात पहिल्यांदा पाहिला. त्यांचा सत्याग्रह संपल्यावरही काही दिवस माझ्या कानात त्या घोषणाचा निनाद घुमत होता.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Tag Cloud

%d bloggers like this: