मी आणि माझ्या आठवणी


मी निळोणाच्या शाळेतून चौथा वर्ग पास झाल्यावर पुढील शिक्षण कसं होईल, याची सर्वांना चिंता लागली होती. कारण त्यानंतरचं शिक्षण यवतमाळला होतं. मग तेथे कोणाकडे ठेवायचं, अशी समस्या निर्माण झाली होती.
एकदा यवतमाळच्या बाजारात बकूबाई सोबत बाबाची भेट झाली. ती उमरसरा गावाला राहत होती. या गावाला बकूबाई व सखूबाई अशा दोघ्या बहिणी राहत. त्या बाबाच्या चुलत नात्यामध्ये बहिणी लागत.
तिच्याकडे बाबाने आम्हा बहीण-भावाच्या शिक्षणाची गोष्ट काढली.
‘माझ्याकडे ठेव नं मामा.’ सुभद्राबाईने सुचवीले.
सुभद्राबाई ही आत्याची मोठी मुलगी. तिचे लग्न झाले होते. तिच्यामुळे आमचा राहण्याचा प्रश्न मिटला.
उमरसरा हे गाव यवतमाळ शहराला लागून एखाद्या मैलावर होतं. रस्त्यात आडवा नाला होता. पावसाळ्यात वाहता तर उन्हाळ्यात आटून जायचा. अंधार पडला की या रस्त्याने जायला भीती वाटायची. घराघरात पेटवलेल्या मिणमिणत्या दिव्यांची किरणे तेवढे अंधाराला भेदून रस्त्यावर येवून पडत.
सुरुवातीला आम्ही सुभद्राबाईकडे राहत होतो. त्यानंतर लहान आत्याकडे. आत्याची मुलं- शामराव, सोपान, मुलगी महानंदा व सुना- फुलनबाई, पारवताबाई असे सर्व एकाच घरात राहत. तेथून मोठ्या आत्याच्या खोलीत राहिलो. तिला पण दोन मुलं. एक वामन व दुसरा नामदेव. त्यानंतर आम्ही सोपानदादाच्या घराच्या मागच्या पडवीत झोपडीत राहायला गेलो. ही झोपडी बाबाने गावावरुन लाकूड-फाटा आणून, पळसाच्या काड्याची भिंत, छपरावर बांबूचे तट्टे आणि पळसाच्या डाहाळ्या टाकून बांधली. भिंतीला शेण-मातीने लिपून घेतले. अशा पध्दतीने हे सुंदरसं झोपडं बनविलं.
बाई म्हणजे माझी मोठी बहिण जनाबाई. ती माझ्यापेक्षा मोठी, पण शिक्षणामध्ये एका वर्गाने मागे. कारण तिला माझ्यानंतर शाळेत टाकले. माझा लहानभाऊ अज्याप याला राखण्यासाठी तिला ठेवले होते. आमच्या ह्या घरातील कर्ता म्हणून प्रपंचाची सारी जबाबदारी तिच्यावर येऊन पडली. जे वय खेळण्या-बागडण्याचं, त्या वयात घर सांभाळण्याचं ओझं तिच्यावर आलं. बाबांनी मला म्युनिसिपल हायस्कूलमध्ये पाचव्या वर्गात टाकले.
वर्ग चालू असतांना चपराशी आला.
‘जुमळे कोण?’ मी ऊभा राहीलो.
‘तुला बाबुने बोलावीले.’
मी ऑफीसमध्ये गेलो. बाबुने फॉर्म दिला.
‘तुझ्या बाबाची सही उद्याच्या उद्या आणून दे.’
तो फॉर्म स्कॉलरशीपचा होता. वर्षाला पंधरा रुपये मिळणार होते. मागास जातीतील ज्यांना चौथ्या वर्गात चांगले मार्क्स मिळालेत, त्यांना ही सरकारची स्कॉलरशीप मिळणार होती. आमच्या शाळेत मी व दुसरा धोपे नावाचा धोब्याचा मुलगा, अशा दोघांची निवड झाली होती. मी संध्याकाळी शाळा सुटल्यावर घरी आलो. दप्तर खुंटिला अडकवून ठेवले.
‘बाबाच्या सहीसाठी गावाला जात आहे.’ मी बाईला सांगितले.
‘रस्त्यातच अंधार होईल. मग कसा जाशील रे अंधारात?’
‘पण बाबाची सही उद्याच्या उद्या आणून द्यायची आहे ना? अंधार पडला तरी जातो मी ! सकाळी लवकर येईन.’ असे म्हणून मी तडक निघालो.
माझे गाव तीन कोस दूर होते. त्यावेळी पायी जाण्याशिवाय दुसरा उपायच नव्हता. रस्ता चांगला नव्हता. लहान-मोठे दगडं, माती-मुरमाटीचा तो कच्चा रस्ता होता. परंतु लहानपणापासून नेहमीचा जाण्या-येण्याचा असल्याने अंधारात सुध्दा रस्ता चुकत नव्हता. इतकी ती वाट मळलेली होती.
झाडांझुडपातून, जंगलघाटातून, उतार-चढावातून, शेतातील पिकातून, शेताच्या धुर्यारधुर्याघने, बैलगाडीच्या चाकोरीने, बरडाच्या काठा काठाने हा रस्ता गेला होता. पहिले गोधणी, मग निळोणा, त्यानंतर माझं गाव चौधरा. यवतमाळ सोडल्यावर जंगल लागलं. घाट उतरल्यावर नाला. त्यानंतर रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला शेत्या. त्यातील पिके माझ्या कंबरेपर्यंत तर कुठे कुठे माझ्या उंचीएवढे.
गोधणी गाव गेल्यावर बरड लागला. सूर्य बरडाच्या आड लपत हळूहळू खाली सरकत होता. तसंतसा त्याचा आकार व लालभडकपणा वाढत जावून क्षितिजाला टेकत होता. तांबूस, जांभळे, लालसर असे चित्रविचित ढग दिसत होते. त्या प्रकाशकिरणांनी अजूनही परिसर उजाडून ठेवला होता. पण सूर्याचे अस्तित्व संपत चालल्याची जाणीव मला अस्वस्थ करत होती. त्या संधीप्रकाशात वाट दिसेनासी झाली. दूरवर चमचम करणार्याड चांदण्या वाट दाखवीत होत्या. पण त्यादेखील लुप्त झाल्या. हळूहळू अंधारलेला काळोख सार्याण परिसराला कवेत घेत होता. वारा निस्तब्ध झाला. पाखरं मोठ-मोठ्या झाडावर रात्रीच्या राहुटीला एकत्र जमले. त्यांचा किलबिलाट मंद होत होता.
जसजसी झाकट पडत चालली, तसतसे माझ्या अंगावर अनामिक भीतीचे काटे उभे राहत होते. कशीतरी हिंमत करुन आलो खरा, पण अंधाराच्या जाणिवेने माझे सर्वांग शहारत चालले होते. हृदयाच्या ठोक्याची गती वाढत होती. छाती धडधड करत होती. ती काळीकूट्ट अंधारी रात्र अमावस्येची तर नसेल, अशी मनात शंका आली. शेतातल्या पायवाटेने जीव मुठीत घेऊन चाललो होतो. ते कोलामाचे शेत म्हणून ओळखल्या जात होते. शेताच्या मधोमध मोहाच्या झाडाजवळून पायवाट जात होती. पायवाटेच्या दोन्हीही बाजूला ज्वारीचे धांडे माझ्या उंचीएवढे वाढले होते.
शेत ओलांडल्यावर रस्त्याच्या आजूबाजूला गर्द झाडी अन् मग नाला. ह्या नाल्यावर जीवाची उलघाल सुरु झाली. कारण काठाच्या अलीकडे व पलीकडे निमुळता व चिखल-पाण्याचा घसरता रस्ता होता. आजूबाजूच्या गवताने व पालवीने तो झाकून गेला होता. पाय घसरुन पडू नये; म्हणून पायाच्या बोटाची नखे ओल्या मातीत रुतवून जवळच्या पालवीला हाताने पकडीत होतो.
दिवसा निखळ आनंद देणारी नाल्यातील पाण्याची खळखळ आता नकोशी वाटत होती. रातकिड्यांचा किर्रकिर्र आवाज शांतता भंग करुन अंधाराला सोबत करीत होता. कुठे खुडखूड वाजले की अंगावर सरसरुन काटे उभे होत. मधातच पाखराच्या फडफडण्याचा आवाज दुरुन ऎकू येत होता. पाखरांच्या गुंजण्याचा आवाज कधी मंजूळ तर कधी भेसूर वाटत होता. मला प्रश्न पडायचा की या पाखरांना अंधार्या रात्रीची भीती का वाटत नाही? माणसांनाच का वाटते? आपण ज्या रस्त्याने जातो, त्याची दिवसा भीती वाटत नाही, मग रात्रीलाच का वाटते?
लहान-मोठ्या झाडा-झुडपाच्या सावल्या विचित्र दिसत होत्या. कोणीतरी उभे असल्याचे पण जवळ गेल्यावर सावली असल्याचे लक्षात येत होते. कधी मधातच काजवा ऊजेडाची उघडझाप करीत चमकून जात होता. थोडासा का होईना बंद चालू होणार्या बिघडलेल्या बॅटरीप्रमाणे अंधारात उजेड पाडून जात होता. तेवढाच बुडत्याला काडीचा आधार वाटत होता.
मला विंचु-काट्यांची, सापाची किंवा हिंस्त्र पशु-पक्षांची जेवढी भीती वाटत नव्हती, त्यापेक्षा भुता-खेतांची, चकव्या-लावडिनीची जास्त वाटत होती. कारण अशा भीतीदायक गोष्टी लहानपणापासून खूप ऎकल्या होत्या. त्या मनाच्या कोपर्याीत घट्ट जाऊन बसल्या होत्या. अशा भयान रात्रीला हमखास बाहेर येत. मग भीतीने आणखीनच कापरे भरत. अशा गोष्टींत काहीच तथ्यांश नसते, हे त्यावेळी मला उमगत नव्हते. भगवान बुध्दांचा अनात्मवादाचा, भुता-खेतांसारख्या गूढ, अद्भूेत व चमत्कारिक गोष्टीला नाकारणारा, कारणाशिवाय कुठलीही गोष्ट घडत नाही, असा कार्यकारणभाव सांगणारा प्रतित्य समुत्पादाचा सिध्दांत मला माहित नव्हता.
मी एवढ्या रात्री येण्याची इतकी हिंमत करायला नको होती, असे मला राहून राहून वाटत होते. आतापर्यंत केवळ अर्धीच वाट चालून आलो असेन. आणखीन तेवढेच दूर जायचे होते. अजून निळोणा, त्यांनतर वाघाडी नदी. बापरे…! त्या नदीतून कसा जाईन? खळखळ वाहणारी व मोठे पात्र असलेली ती भयावह नदी. तिच्या काठावरील मसणवटी. तिचा खोल डोह. तो चकवा. माझं सर्वांग शहारलं. अंगावर सरसरून काटे उभे झाले. छातीची धडधड वाढली. हात-पाय लटपटा कापायला लागले. परत जावे की काय, असाही विचार मनात चमकून गेला. पण बाबाची सही… काय करावे सुचत नव्हते. ‘पुढे बसलो तर धूर जड अन् मागे बसलो तर सुलार !’ अशी विचित्र गत झाली होती. तरीही मनाचा हिय्या करुन मी पुढे पुढे सरकत चाललो होतो.
एवढ्यात मला दुरुनच धियाऽऽ धियाऽऽ असा अस्पष्ट आवाज ऎकू येऊ लागला. मी त्या आवाजाचा कानोसा घेण्यासाठी क्षणभर थबकलो. त्याच वेळेस चकव्याची आठवण झाली. तो म्हणे असाच कोणत्यातरी रुपात येतो. गोड गोड बोलून नदी काठावर घेऊन जातो व डोहात ढकलून देतो. आमच्या गावात अशीच गोष्ट घडून गेल्याचे सांगत होते. एका नवरदेवाला रात्रीला उठवून त्याला वाघाडी नदीवर नेले. तेथे त्याचे कपडे काढून डोहात ढकलून दिले. खरं काय न् खोटं काय, कोण जाणे !
या आठवणीने मी पार हादरून गेलो. तोंड सुकून आले. तरीही आवाजाचा कानोसा घेत थबकत थबकत चालू लागलो. आता तो आवाज थोडा स्पष्ट होत जवळ येऊ लागला. चकव्याची भीती थोडी कमी झाली. माझ्या घाबरलेल्या जिवात जीव आल्याचे जाणवत होते. बैलगाडीच्या वाटेने तो आवाज येत होता. पुढे ह्या दोन्हीही वाटा एकत्र येऊन मिळणार होत्या. म्हणून मी झपाझप पाऊले टाकत चालायला लागलो. नाहीतर ती व्यक्ती पुढे निघून जाईल व मला एकट्यालाच अंधार्या रात्री रस्ता तुडवत जावे लागेल. म्हणून मी तेथे जावून थांबलो. ती व्यक्ती जवळ आली. तो मला पाहून एकदम थांबला. तोही घाबरला असावा.
‘कोण आहे रे?’ असे दरडावून मला विचारले.
‘मी, रामराव.’
‘कोंड्यामामाचा कुंडा का रे? अरे बापरे, एवढ्या रात्री कसा रे, तू?’
‘हो, कामच होतं तसं. शाळा सुटल्यावर निघालो, पण अंधार पडला.’
‘बरं झालं. मी भेटलो. नाहीतर कसा गेला असतास, कुणास ठाऊक?’
धर्मा लभान होता तो. माझ्याच गावाचा. बैलाला घेऊन दवाखान्यात आला होता. पण उशीर झाल्याने रात्रच झाली. तसे अंधारात जायची या लोकांवर नेहमीच पाळी यायची. म्हणून त्यांना अंधाराचं काही वाटत नव्हतं.
‘शाळा शिकायला किती कष्ट घ्यावे लागतात, नाही का? पाहा ना, आमचे लभान पोरांना शाळेत धाडत नाहीत. कोणी टाकले तर पोरं शाळेत जात नाहीत. असे बयताड आहेत, लेकायचे ! तू मात्र किती आटापिटा करुन शिकत आहेस ! शिक बाबा… आपल्या गावाचं नाव कमावून दाखव म्हणजे झालं.’
मी त्याच्या मागेमागे चालत होतो. त्याच्या सोबत बैल असल्याने त्याला बैलगाडीच्या रस्त्यानेच चालावे लागत होते. पायवाट तरी बरी होती. त्यापेक्षा हा बैलगाडीचा रस्ता म्हणजे आणखीनच त्रासदायक. अनवाणी पाय कधी खड्ड्यात पडायचा. तर कधी ठेचाळत जायचा. निळोणा गावापासून वाघाडी नदीपर्यंतचा रस्ता निव्वळ गोटाळीचा. आम्ही निळोण्याला शाळेत यायचो, तेव्हा येवढा रस्ता पार करायला आमचा जीव नाकीनऊ यायचा.
तो खेडूत असल्याने झपाझप लांब टांगा टाकत चालत होता. मला त्याला गाठायला दुडक्या चालीने चालावे लागत होते. गावाजवळ हागदोडी-पांदण लागायची. पाय केव्हा पोवट्यावर पडेल याचा नेम नव्हता. शेवटी गावात आलो. बाहेरून आवाराच्या कवाडाची कडी वाजवली. बाबाने कवाड उघडलं. हातातला कंदील वर करून पाहू लागला. मला पाहून दचकलाच.
‘अरे बाबू, तू कसा काय एवढ्या राती…?’
‘मी कोलामाच्या वावरापर्यंत एकटाच आलो. मग धर्मा लभान भेटला. त्याच्याबरोबर आलो.’
‘एवढ्या रातच्यानं कशाला आलास? आला असतास सकाळ-वकाळ.’ ‘स्कॉलरशीपच्या फॉर्मवर तुमची सही पाहिजे. तो उद्याच नेऊन द्यायचा आहे. म्हणून आलो.’
‘आता ही काय भानगड…?’
‘मला वर्षाला पंधरा रुपये स्कॉलरशीप मिळणार, बाबा.’
‘हो बाबा, आपल्या आंबेडकरबाबांनी तुह्यासारख्या हुषार मुलांना खूप शिकता यावे; म्हणून मोठ्या पुण्याईचं काम केलं. ते खूप शिकलेत. मोठे झालेत. तूपण तसाच शिकून मोठा हो…’
दुसर्याा दिवशी सकाळी रेंगीने उमरसर्यााला आणून दिले. मी व बाई गावाला आलो की बाबा सोमवार्याे दिवशी सकाळीच कोंबड्याच्या पहिल्या बागेला रेंगी जुतायचा. त्यावेळी कधी दाट किंवा विरळ धुक्याने अंधूक झालेल्या चंद्र-तार्यांुच्या उजेडात, गुलाबी बोचर्याक थंडीने कुडकुडत आम्ही निघत होतो. माझी शाळा सकाळची तर बाईची शाळा दुपारची. त्यामुळे माझ्यासाठी बाईला फरफटत यावे लागत होते.
त्यानंतर मी कानाला खडा लावला. कोणत्याही फॉर्मवर बाबाची सही घेण्यासाठी कधीही गावाला गेलो नाही. कारण त्यांची सही मीच करत होतो. त्यांची खोटी सही करण्याचा वारंवार गुन्हा माझ्या जीवनाचा तेव्हापासून अविभाज्य अंग बनला होता.
एकदा बाबा मला रिपब्लिकन पार्टीचे साहेबराव शिरसाट यांच्या बंगल्यावर घेऊन गेले होते. ते यवतमाळ जिल्हा परिषदेचे उपाध्यक्ष होते. अशा लोकांबद्दल बाबांना फार ओढ असायची. त्यांच्या पासून मला शिक्षणाची प्रेरणा मिळावी, असा त्यांचा उद्देश असायचा. मी संकोची वृतीचा असल्याने मला मात्र अवघडल्यासारखे होत असे. त्यांनी मला खूप शिकण्याचा उपदेश केला होता.
खरंच, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या शिकवणीनुसार माझ्या बाबांनी अंधारातून प्रकाशाकडे जाण्यासाठी मजबूत पायाभरणी केली होती. ही गोष्ट मी कधीही विसरु शकत नाही. कारण याच मजबूत पायाच्या आधारावरती माझ्यानंतर येणारी पिढी निश्चितच शिक्षणाची भव्य-दिव्य इमारत उभी केल्याशिवाय राहणार नाही, हेही तेवढेच खरे होते !

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Tag Cloud

%d bloggers like this: