मी आणि माझ्या आठवणी


कथा बाविसावी – विंचवाचा पाऊस

 

‘धांव… रामराव ! अंधार पडत आहे.’  जनाबाईचा आवाज काळजीने कांपत होता. मग आम्ही दोघेही बहिण-भाऊ पटातल्या बैलावानी सुसाट वेगाने धावत सुटलो. तसा हा रस्ता बैलगाडीचा अन् सपाट होता. तरानातले रस्ते असेच. आमच्या डोंगरासारखे दाट झाडीचे, चढ-उताराचे, दगड-गोट्याचे, दर्‍याखोर्‍याचे भयान वाटणारे नसतात. आम्हाला रस्त्यात एकही चिटपाखरु किंवा काळं कुत्र दिसलं नाही. इतका तो रस्ता सामसूम झाला होता. रस्त्याच्या दोन्हीही बाजूला शेत्या पसरलेल्या होत्या. बाभळीचे झाडं-झुडपं हिरव्या बारीक पानांनी व पिवळ्या फुलांनी नटलेले दिसत. एक-दोन ठिकाणी तुरळक नाले लागले. त्याचा खोलगट भाग व झाडीमुळे भीती वाटत होती. नाल्यातल्या पाण्यात बुडणार्‍या सूर्याचे तिरपे किरणे पडले होते. त्यात झाडाच्या सावल्या झिरपलेल्या दिसत होत्या.

आम्ही देवगावला बसमधून उतरलो; तेव्हा सूर्य क्षितिजाला जावून टेकला होता. त्याने सोनेरी, तांबडे, लाल, पिवळे असे निरनिराळे रंग उधळलेले होते. त्या किरणांचा तेवढा उजेड पडला होता. हा उजेड जसंजसा अंधुक व्हायला लागला, तसतशी आमची छाती धडधड करायला लागली. सळसळत येणारा संध्याकाळचा गार वारा अंगाला झोंबत होता.

या गावाला जायचं म्हणजे देवगावपर्यंत बसने, तेथून पैदल… हे गाव दोनक कोस दूर असेल. पूर्वी आम्ही दोन-चारदा येऊन गेलो. पण रस्ता तेवढा दाट ओळखीचा झाला नव्हता. आम्ही गावाजवळ आलो; तेव्हा अंधार पडला होता. पळता-पळता दमासून गेलो होतो. कमालीचा थकवा आला होता. घशाला कोरड पडली होती. एकाठिकाणी रस्त्याच्या कडेला मांडवात कंदिलाचा उजॆड दिसला. आम्ही त्याला उसळगव्हानबद्दल विचारले. तो म्हणाला,

‘थोडावेळ थांबा. मीपण येतो. बैलाला चारा घालतो..’ हे ऐकून आमच्या मनातली भीती पळाली. तो जर नसता, तर आम्ही एवढ्या अंधारात कसे गेलो असतो, या कल्पनेने धास्तावून गेलो. आता आम्ही सुटकेचा श्वास सोडला. त्याने बैलाला कडबा टाकला. हातात कंदील घेऊन आम्हाला म्हणाला,

‘माह्या मागेमागे या.’ कंदिलाच्या उजेडात पायरस्त्याने आम्ही त्याच्या मागेमागे जाऊ लागलो. येथूनच उसळगव्हानचा रस्ता फूटला होता.

‘कोणाकडे जाता?’

‘बाबाकडे… त्याने पाटलाचा ऊस घेतला.’ बाई म्हणाली.

‘हो… का? मी पाटलाचा गडी आहे. तुमचे बाबा ऊसाच्या मळ्यात. चला…’ तो म्हणाला.

बाबा गावोगावी भटकंती करायचा. तो आमराई, उसाचा मळा, पपई, जांबा-संत्राचा बगीचा विकत घ्यायचा. त्याच्यासोबत ‘विंचवाचं बिर्‍हाड पाठीवर’ म्हणतात, तसं आई व लहान भाऊ, अज्याप असे तिघे राहत. मी व बाई उमरसर्‍याला शिकायला होतो. हे गाव माझ्या भावजयीचं माहेर पण होतं. तिचा एकूलता एक भाऊ येथे राहत होता. त्याला कुष्ठरोग झाला होता. आई-बाप वारल्याने ते एकटेच राहत.

वहिनीच्या आईचे मरण्यापूर्वी दोन्ही डोळे गेले होते. त्यांना तसं चांगलं दिसत होतं. पण झावर-झावर दिसते, म्हणून त्यांनी वैद्याकडे गावठी उपचार घेतले. त्याच्या औषधाने त्या दोन्ही डोळ्यांनी आंधळ्या झाल्या. बरं झालं, आई त्या वैद्याकडे गेली नाही. कारण तीदेखील त्यांच्या सांगण्यावरुन जाणार होती. पण तिला फुरसत न मिळाल्याने राहून गेलं. नाहीतर… आई पण आंधळी झाली असती…! या कल्पनेने आम्ही घाबरलो होतो. तिच्यावर घोंघावणारं संकट टळल्याने, आम्हाला काळजी राहिली नव्हती.

या गावाला बाबाने पाटलाकडून ऊसाशिवाय कांदे, वाळलेल्या मिरच्या विकत घेऊन ट्रकने यवतमाळला विकायला आणले होते. तेथे भाड्याची खोली करुन हा माल भरला होता. बाजाराच्या दिवशी कांदे व मिरच्या विकायला दादा गावावरून यायचा. तेव्हा तो मला सोबत घ्यायचा. त्यावेळी ढिगातला कांदा बराचसा सडला होता. त्यामूळे खूप घाण वास यायचा. हे सडलेले कांदे निवडून फेकून द्यावे लागत असे. नाहीतर सडके कांदे दुसर्‍यांना सडविल्याशिवाय राहत नसे. म्हणून चांगल्या लोकांनी वाईट लोकांच्या संगतीला राहू नये, अशी शिकवण या कांद्याच्या उदाहरणाने मिळत होती.

आम्ही पोहचलो, तेव्हा अज्याप एकटाच झोपडीत कंदिलाच्या मिणमिणत्या उजेडात अभ्यास करत होता. तो त्यावेळेस दुसरीत होता. आई-बाबा ऊसं विकायला गेले होते. त्यांना घरी यायला बरीच रात्र झाली होती. सकाळी उठलो. मी ऊसाचा मळा पाहून हरखून गेलो. आई-बाबा सकाळपासूनच ऊस तोडण्याच्या कामाला जुंपले होते. त्यावेळी थंडीचे दिवसं होते. आईने हिरवेगार व उंच वाढलेला ऊस विळ्याने तोडून आम्हाला खायला दिला. त्यादिवशी आई-बाबा पुलगावच्या बाजारात उसं घेऊन गेले होते. मीपण त्यांच्यासोबत गाडीवर बसून गेलो होतो.

जेवतांना भाकर कचर कचर लागत होती. म्हणून आईला विचारले,

‘आई, भाकर कचर कचर का लागते?’

‘हे पीठ तुह्या बाबाने चक्कीवरुन विकत आणले. ते खाली सांडलेले असल्याने कचर कचर लागते.’      एकदा अज्यापच्या शाळेतल्या मित्राने बाबाला हे पीठ विकत घेतांना पाहिले. तेव्हा मित्राने म्हटले,

‘हे पिठ मांग-महार खातात. तुम्ही कशाला विकत घेता?’ त्यामुळे अज्याप ओशाळला होता.

त्यानंतर जवळच्या बोरवघळ गावाला बाबाने संत्रा, पपई व आमराई विकत घेतली. तेव्हा पपया, संत्रा व आंबे खायची मजाच मजा यायची. बगिच्यात बाबाने झोपडी बांधली होती. अज्याप तेथून उसळगव्हानला शाळेत जाणे-येणे करायचा. पपयाच्या फळाने झाडं लदबदलेले असायचे. बाबाने गावातला मुलगा पपया राखायला व तोडायला गडी म्हणून ठेवला होता. आम्ही मस्तपैकी पिकलेली पपई तोडून खात होतो. कारण झाडाला पिकलेली पपई फारच गोड लागत होती.

बाबाने भाड्याच्या बैलगाडीने पपया यवतमाळला विकायला आणल्या होत्या. तेव्हा मी त्याच्यासोबत बैलगाडीवर बसून तितक्या लांब आलो होतो. तसेच त्याने संत्राचा बगीचा पण विकत घेतला होता. आम्ही मोठ-मोठे पिकलेले संत्रे तोडून खात होतो. त्या बगिच्याचा मालक गावचा पाटील होता. बाबा पाटलीनबाईला सांगायचा,

‘माह्ये पोरं आलेत, मालकीनबाई.’

‘कवा आलेत?’

‘आलेत काल रातच्याला.’ बाबाने असं सांगितल्यावर ती तिच्या घरची तेलाची चपचप रस्सेदार, चवदार भाजी आमच्यासाठी गड्याच्या हाताने पाठवून द्यायची. आम्ही ती भाजी मग मस्त चाटूनपुसून खात होतो.

बगिच्यात विहीर होती. त्या विहिरीत गड्याने मला पोहायला शिकवले होते. मग तासनतास पोहत राहायला मला भारी मजा वाटायची. शेवटी आई खूप रागावित होती.

‘झालं असेन न पोहणं? आता निघ नं बाहेर.’ आई म्हणायची.

मी त्यापुर्वी विहिरीत कधी पोहलेलो नव्हतो. वाघाडी नदीच्या डोहात मात्र पोहत होतो.

नंतर पपईचा बगीचा विकत घेतला. आम्ही तेथे राहायला गेलो होतो. विहिरीचे पाणी बगिच्याला त्याचा गडी मोटेने द्यायचा. पाण्याने भरलेली मोट विहिरीच्या बाहेर आली की पोट फुगलेल्या गर्भार बाईसारखी दिसायची. हौदात पाणी ओतल्यावर बाळंत झालेल्या बाईसारखी मोकळी झालेली दिसत होती. बैलं खाली उताराने जाणे, पाठोपाठ भरलेली मोट येणे, बैलं मागेमागे चढावावर सरकत जाणे, रिकामी मोट विहिरीच्या आत जाणे, असं हे चक्र पाहून मी पण चक्रावून जात होतो. यालाच राहाटगाडगे म्हणतात, असे मी ऐकले होते.

गंमत म्हणजे मला त्यावेळी विंचू चावला होता. झालं असं की, रात्रीच्या वेळी आईने फोडणीसाठी कांदा द्यायला सांगितला. मी मळ्यावरच्या डेळीला टांगलेल्या टोपलीत हात टाकला. त्याबरोबर काहीतरी सणकण चावल्याचं जाणवलं. मी बाबाला सांगितल्यावर त्याने कंदिलाने पाहिले, तर त्यात विंचू होता. त्यानेच माझ्या बोटाला डंख मारला होता. मरणाच्या वेदना होत होत्या. मी रडायला लागलो. बाबाने गावातून मोहाची दारु आणून मला पाजली. त्या नशेत मी रात्र कशीतरी काढली. विंचू चावण्याची ही माझी दुसरी वेळ होती. त्यापूर्वी गोधणीला मुड्याच्या बाडात मुडे फेरतांना चावला होता.

त्यानंतर आमराई घेतली. बाबाने येथेही झोपडी व मळा बांधला होता. आम्ही रात्रीला उघड्या मळ्यावर झोपत होतो. दिवसभराच्या उन्हामुळे रात्रीला उकाडा होत असे. हवा कुंद होई. झाडाचं पान हालत नसे. उकाड्याने जिवाची तगमग होत होती. आकाशाचा भला मोठा आवाका व वैभव पाहून जीव गुदमरल्यासारखं वाटत होतं. मग असंख्य तार्‍यांचा चमचम करणारा सुंदर नजारा पाहत, वार्‍याची झुळूक आलीच तर त्याच्या गारव्यात व झाडाची सळसळ ऐकतच मी झोपी जात होतो. खरंच अंधार जर नसता तर हे चंद्र, तारे तरी दिसले असते का? अंधारामुळेच या चंद्र-तार्‍यांना महत्व आले. म्हणजेच दु:खामुळे सुखाला गोडी आली, असेच म्हणावे लागेल.

सकाळी अगदी झुंजुमुंजूला जाग आली, की आकाशात प्रखर तेजाने तळपणारा शुकतारा हसत असल्याचा भास होत होता. मग त्यासमवेत लुकलूकणार्‍या तार्‍यांना पाहण्यात मन तल्लीन होऊन जात असे. पहाटवारा झुळझुळ वाहायला लागायचा. मंद गारवा उघड्या अंगाला स्पर्शून जायचा. मग पाखरं अवतीभोवती निरनिराळ्या स्वरात गुंजन करत झोपू देत नव्हते. सूर्याच्या कोवळ्या बिंबाचे स्वागत करतांना पक्षी बेहोश होवून वार्‍यासंगे डोलणार्‍या झाडांच्या फांदीवर बसून गात; तेव्हा अख्खा परिसर मंत्रमुग्ध होवून नवचैतन्य पसरल्याचे भासत होते.

वानरांचा कळप आंब्याची मोठी नासाडी करीत. बाबाने कोलामाला राखायला ठेवले होते. तो आल्यावर बाबाला त्याच्याजवळ घटकाभर बसल्याशिवाय करमत नव्हतं. मग दोघेही चिलीम ओढत गप्पागोष्टी करीत. त्याच्या जवळ मोठी तिरकामठ होती. त्यात तो लहानसा दगड ठेवून वानराच्या दिशेने नेम धरुन मारायचा. कितीही उंच झाडावर वानर बसलेला असला; तरीही त्याचा दगड तेथपर्यंत पोहचत असे. त्यामुळे वानरं घाबरुन पळून जात. बाबाने आम्हालाही रबराच्या गुल्लेर बनवून दिल्या होत्या. त्याने आम्हीपण पाखरांना व वानरांना हाकलत होतो.

वानराच्या हालचालीकडे मी निरखून पहात होतो. कळपात भड्या राहायचा. त्याची भरीव शरीरयष्टी, भरदार जाड मांड्या, दणकट हात, काळेशार तोंड आणि तेवढेच काळेशार कान व चेहर्‍याभोवती गच्च भरलेले सोनेरी पांढरे केस व लांब शेपटी पाहून मन थक्क होवून जात असे. थबकत थबकत चालतांना त्याची शेपटी गोल वळसा घेऊन त्याच्याच पाठीवर टेकत होती. चालतांना त्याचा बेधडकपणा, जागृतपणा खुलून दिसायचा. त्यावरून तो कळपाचा नायक असावा हे समजायला वेळ लागत नसे. ‘हूपऽऽ हूपऽऽ’ आवाज करत तो या झाडावरुन त्या झाडावर उड्या मारत राहायचा. बाकीचेही वानरं धडाधड उड्या मारीत होते. त्यांच्या वजनाने फांदी खालीवर होत असे.

बाया जशा एकमेकींच्या डोक्यातील उवा पाहून नखाने मारत. तसेच ह्या वानरी पण एकमेकांच्या अंगावरचे केसं बोटाने सारत, गोचिडी-उवा शोधून तोंडात पटकन घालत. शांतवेळी वानरी आपल्या पिल्लांना मोकळे सोडत. मग हे पिल्ले चिऽऽ चिऽऽ आवाज करीत इकडून तिकडे व तिकडून इकडे उड्या मारत एकमेकांशी किलोंट्या करीत. खेळून दमले की आईच्या कुशीत शिरत. ते वानरीनच्या पोटाला घट्ट बिलंगून राहत. मग तिने कितीही जोराने उंचावरुन उडी मारली, तरीही पिल्लू पडत नसे.

असाच वानरांचा कळप जांब या गावाच्या आमराईत पण येत होता. त्यावर्षी बाबाने पेरुचा बगीचा व नंतर आमराई विकत घेतली होती. हे गाव उमरसरयावरून तिनक कोस दूर होतं. तेवढ्या दुरुन आम्ही रस्ता तुडवत पायीपायी येत होतो. सुरुवातीला चालतांना हुरुप यायचा. पण नंतर थकून जायचं. आईच्या भेटीची ओढ राहत असल्याने हा थकवा विसरुन जात होतो.

बाबाने बगिच्यात झोपडी बांधली होती. तेथे भाजीपाल्याचं माळवं होतं. आई ताजे ताजे टमाटे, वांगे, मिरची तोडून व मस्तपैकी खुडखूडी भाजी बणवायची. भाकरीसोबत इतकी स्वादिष्ट लागायची की विचारूच नका ! या बगिच्यात पण मोट होती. मालक यवतमाळचा फाटक वकील… तो ब्राम्हण होता. बाबा या वकिलाकडेच कोर्टाची कामे करीत असल्याने बाबाच्या ओळखीचा होता.

जांबाचा मोसम संपल्यावर आमराई विकत घेतली. ही आमराई चार-पाच वावरं दूर होती. मी आणि बाई आंबे राखायला जात होतो.

बोरवघळची आमराई पुलगाव-देवगाव रोडवर असल्याने जाणारे-येणारे आमराईत येत. त्यांना पाडाचे किंवा माचात पिकलेले आंबे विकत होतो. हौसी पोरं-पोरी आंबे खातांना एकमेकांची चेष्टा करीत. आम्ही पण भाकरी सोबत पिकलेले आंबे चुरपून चुरपून खात होतो. कधीकधी बाबा पिकलेले पण अर्धवट सडलेले आंबे देत होता. त्यातील सडलेला भाग सोडून बाकीचा खात होतो.

पिकलेल्या आंब्याचे टोपले डोक्यावर घेऊन हिरपूर गावाला वाट तुडवत विकायला नेत होतो. या गावाला बाबाचा नातेवाईक उकंडा राहत होता. शनिवारी घारफळच्या बाजारात जात होतो. ओझ्याच्या भाराने मान मोडल्यासारखी व्हायची. डोकं चेचल्यासारखं व्हायचं. पाय अतोनात दुखायचे. पायाच्या पोटर्‍या भरुन यायच्या तर पाठ व कमर वाकून जायची. तहानेने व भूकेने जीव कासाविस होई. असे हालहाल होत असे. कधी डोक्यावरुन टोपलं उतरते, त्याक्षणाची आतुरतेने वाट पाहत होतो. याच घारफळच्या बाजारात यवतमाळचा तंबाखूचा धंदा करणारा मारवाडी व्यापारी यायचा. तो दुसर्‍या दिवशी रविवारी यवतमाळच्या बाजारात दुकान मांडायचा. बाबा त्याच्याजवळ आमच्यासाठी खाऊ, पैसे किंवा आणखी काहीतरी वस्तू पाठवित असे.

उन्हाळ्याच्या शेवटी जेव्हा यवतमाळच्या बाजारात जात होतो; तेव्हा कच्च्या आंब्याची ओळ दिसायची. त्यावेळी रायत्याच्या आंब्याची आठवण ताजी होत होती. सर्व आंबे उतरल्यावरही हा आंबा पावसाच्या आगमनाची वाट पाहत होता. जशी एखादी उपवास करणारी बाई, चद्राचं मूख पाहिल्याशिवाय जेवत नाही; तसंच या आंब्याचं होतं की काय, कॊण जाणे?

ह्या आंब्याचे वैशिष्ट्ये म्हणजे पाडाला आल्यावरही नरम पडत नव्हता; तर कच्च्या आंब्यासारखा दणकट, भरलेला व हिरवागार दिसत होता. खायला आंबट… असा आंबा रायते बणविण्यासाठी खासच असतो. त्याला भाव पण चांगला येतो. म्हणून उशीरा तोडत. त्यावर चांगली कमाई झाली होती.

एकदिवस एकाएकी ढग आभाळात घिरट्या घालू लागले होते. वातावरण कसं मोहक झालं होतं. अवकाळी पावसाचे टपोरे थेंब टपटपू लागले होते. आंब्याच्या झाडांच्या इवलाल्या पानांत थेंबाचे संगीत वाजू लागले होते. सारी आमराई पावसाच्या या अजब संगीताच्या तालावर फेर धरुन नाचू लागली होती. मध्येच वाराधून, वावटळ-गराड सुट्लं होतं. विजा चमकत होत्या. चांगल्या टपोर्‍या गारांचा पाहता पाहता सातरा खाली पडल्या होत्या. जमीन पांढर्‍या शुभ्र गारांनी झाकल्या गेली होती. थंडगार वातावरणाने अंगात हुडहुडी भरली होती. थंडी व चिखलाने वैतागून गेलो होतो, रात्रीला मी व बाई गावातल्या ओळखीच्या घरी झोपायला गेलो होतो.

मुसळधार पावसाने नाल्याला पूर आला होता. पहिला पूर असल्याने नदीच्या डोहातल्या मासोळ्या वरच्या बाजूला पोहत पोहत या नाल्यात आल्या होत्या. पूर ओसरल्यावर गावातल्या पोरांसोबत मीपण मासोळ्या पकडल्या होत्या. आईने त्याची रस्सेदार भाजी बनवली होती.

हवेच्या व गारांच्या जबरदस्त माराने आंब्याचे खूप नुकसान झाले होते. त्याचवेळेस झोपडीत आंब्याचा माच टाकला होता. पावसामुळे माचात खूप विंचू पडले होते. त्यामुळे आम्ही झोपडीत जायला व माचात हात घालायला घाबरत होतो. बाबा मात्र मोठ्या हिंमतीने हात घालून पिकलेले आंबे बाहेर काढायचा. मग त्याच्या बोटाला विंचू डंख मारीत. तेव्हा तो तोंडात बोट घालून विष पिऊन घ्यायचा. त्याला कितीतरी विंचू चावले असतील, त्याची गणतीच नव्हती ! म्हणतात ना की ‘गायक्याने गाय टाकली म्हणून मालकाला थोडेच टाकता येते?’ अशीच गत बाबाची झाली होती. मी व बाईने झोपडीतील विंचू मोजले, तेव्हा लहान-मोठे शंभराच्या वर तरी भरले असतील ! जणू काही विंचवाचा पाऊसच पडला होता की काय, असंच भासत होतं !

 

 

 

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s

Tag Cloud

%d bloggers like this: